Prof. Dr. Nuran Yıldız kasım indirimlerindeki 'büyülenme' tuzağını anlattı: 'En fazla kaç giysiye ihtiyacımız olabilir?'
11:04 13.11.2026 (güncellendi: 11:07 13.11.2026)
Abone ol
Kasım indirimleri duyuruları dört bir yanı sarmışken, Prof. Dr. Nuran Yıldız ihtiyaç dışı alışverişin arkasındaki psikolojik mekanizmayı değerlendirdi. İndirim etiketleri ve kredi kartlarının tüketiciyi nasıl 'büyülediğini' anlatan Yıldız, sahte ihtiyaçlardan korunmanın yollarını sıraladı.
Kampanya dönemlerinde etiketlerdeki indirimlerin gerçek mi yoksa sahte mi olduğunu ayırt etmek her zamankinden daha kritik hale gelirken, Prof. Dr. Nuran Yıldız tüketicileri aldatıcı fiyat oyunlarına karşı uyardı ve sadece gerçek ihtiyaçlara odaklanan bilinçli alışverişin formülünü paylaştı.
'Üretilmiş ve sahte ihtiyaçlar üzerinden tüketim yaratılıyor'
Tüketim davranışının temelinde yatan 'ihtiyaç' kavramını sorgulayan Prof. Dr. Nuran Yıldız, sistemin gerçek ihtiyaçlar yerine 'sahte ihtiyaçlar' ürettiğine dikkat çekti:
"Bir insanı tüketim davranışına yönlendirebilmek için bir şeye ihtiyaç var; ya gerçekten bir ihtiyacına denk gelecek ya da aslında bir ihtiyacına denk gelmeyecek ama ihtiyacına denk geldiğini hissedecek. Ki biz buna 'üretilmiş ihtiyaç' ya da 'sahte ihtiyaçlar' diyoruz. Tüketim davranışları da bu sahte ihtiyaçları oluşturma ve onları tatmin etme üzerine kurulu. Aksi halde kimse gerçek ihtiyaçlarının karşılığında bu kadar çok alışveriş yapmaz."
"Giyinmek için insanın en fazla kaç giysiye ihtiyacı olabilir? Yemek yemek, beslenmek, hayatta kalmak için yiyeceği şeyler bellidir. Su, ekmek, meyve, sebze ve peynir, yumurta, et gibi protein kaynakları... Ama tüketim toplumu diye tanımladığımız toplumsal düzenekler bu gerçek ihtiyaçları bir kenara bırakıp bize ihtiyacımız var hissini vermeye çalışır."
İhtiyaç dışı alışverişin arkasındaki kavram: 'Büyülenme'
Gerçek bir ihtiyaç olmamasına rağmen bireyi satın almaya iten gücün 'aklın devre dışı bırakılmasıyla' gerçekleştiğini ifade eden Prof. Dr. Yıldız, bu durumu felsefe ve sosyoloji literatüründeki 'büyülenme' kavramıyla açıkladı:
"Gerçekten ihtiyacım yoksa beni herhangi bir şeyi almaya iten nedir? İşte ona da biz 'büyülenme' diyoruz. Bir insan eğer akılla hareket etmiyorsa, yani gerçekten ihtiyacı olmayan bir şeyi alıyorsa zaten aklını devre dışı bırakıyor demektir. Aklı ne zaman devre dışı bırakırız? Ona hükmedemediğimiz zaman. İşte ona da büyüleme söylemi diyoruz."
"Büyülenme dediğimiz şey hem felsefecilerin hem toplum bilimcilerin çok fazla üzerinde durduğu bir kavram. İnsanlar neden sürekli borçlanarak tüketmeye devam ediyorlar sorusunun cevabını büyülenme davranışı ve büyülenme araçlarıyla açıklıyoruz."
'İndirim sözcüğü ve kredi kartı birer büyülenme aracı'
Reklam ve kampanyaların ötesinde günlük hayatta fark edilmeyen 'algısal büyülenme araçları' bulunduğunu belirten Prof. Dr. Yıldız, 'indirim' kelimesinin ve kredi kartlarının tüketiciyi nasıl manipüle ettiğini şu sözlerle anlattı:
"İndirim sözcüğü bir büyülenme sözcüğüdür. İnsanlara bir ürünü olması gereken fiyatın altında aldığı hissini verir. Halbuki hiçbir işletme zarar etmek istemez, zarar edemez zaten. Bizim indirim sandığımız şey şirketlerin, işletmelerin aslında gerçek değerine satmak anlamına gelir. Çünkü gerçek değerin altında sattığın zaman o iş sürdürülemez. Bu nedenle indirim sözcüğüyle insanlar olağan bir fiyattan daha ucuza aldığı hissiyle ihtiyacı olmadığı halde 'nasıl olsa indirimde' diye satın alabiliyor."
"Kredi kartları aslında hemen herkesin cebinde bulunan bir büyülenme aracıdır. Bir ürünü almaya paranız yetmediği halde onu taksitlendirerek yine de almanızı sağlar. On taksite böldüğünüz zaman henüz daha siz ikinci, üçüncü, dördüncü taksitin ücretini, maaşını kazanmadınız. Kazanmadığınız, yani olmayan bir parayı harcıyor oluyorsunuz. Dolayısıyla geleceğe doğru borçlanıyorsunuz."
İndirim tuzaklarından nasıl uzak durulur?
Kuşatılmış tüketim kültürünün içinde bilinçli kalabilmenin ve dürtüsel alışverişi engellemenin yöntemlerini sıralayan Yıldız, özellikle 'zaman kazanma taktiğinin' altını çizdi:
Kendinize 'Gerçekten ihtiyacım var mı?' sorusunu sorun: "Gerçekten bir şeyi beğendiğimizde, alma isteğimizin geldiğini düşündüğümüzde sormamız gereken şey şu: 'Gerçekten ihtiyacım var mı? Yoksa bu reklam, bu söylem, bu kavram, bu link bana alma isteğimi uyandırıyor?'"
Kredi kartına bakış açınızı değiştirin: "Kredi kartının kolaylaştırıcı bir şey değil, bizi kazanmadığımız paraya borçlandıran bir araç olduğunu düşünmemiz gerekiyor. Kredi kartınız cebinizde olduğu sürece paranızın olup olmamasının hiçbir önemi olmadan alışverişe yönelebiliyorsunuz; ta ki taksiti ödediğiniz gün gerçekle karşı karşıya kalıyorsunuz."
Alışveriş anında kendinize süre tanıyın: "Bir kampanya, bir reklam, bir vitrin sizi almaya yönlendirdiği an kendinize bir süre tanıyın. Bir AVM'de ya da sokaktaysanız 'birkaç mağaza daha göreyim, gezeyim, sonra dönüp alırım' dediğiniz noktada aslında bir daha geriye dönmüyorsunuz. Çünkü o gerçek bir ihtiyaç değil ve onu unutuyorsunuz. 'Ben bir düşüneyim' dedikten sonra zaten geri dönüp o almaya hazırlandığınız şeyi almıyorsunuz."
'Hemen al' butonlarına karşı dikkatinizi dağıtın: "Size hem kampanya için süre veriyor hem de 'şimdi al' gibi direkt alışveriş linkini koyuyor. Çünkü biliyor ki o an yapmazsanız bir daha oraya dönmeyeceksiniz. 'Hemen al' diyorsa 'hemen almayacağım' demeniz ve dikkatinizi başka bir konuya yönlendirmeniz gerekiyor."
Sahte indirimlere dikkat: 'Tüketiciyi aldatma suçtur'
Gerçek indirimi ayırt etmenin yollarına ve tüketici haklarına da değinen Prof. Dr. Yıldız, fiyat manipülasyonlarına karşı uyarılarda bulundu:
"Bazen sahte indirimlerle karşılaşabiliyoruz; fiyatı yükseltip yeniden normal fiyatına indirmek gibi. Bu bir anlamda tüketiciyi aldatma konusuna giriyor ve bir suç. Ticaret Bakanlığı ve Tüketici Mahkemeleri gibi şikayet edebileceğiniz merkezler var."
"İhtiyaçlarınızı gerçekten listelendirmeniz ve aynı işleri gören başka seçeneklerde de fiyatlara bakmanız lazım. Çünkü dijital dünyada 100 liralık bir ürünü gerçek indirimle 70 liraya da bulabiliyorsunuz, 500 liraya da bulabiliyorsunuz."
'Herkesin gardırobu hiç giymediği ürünlerle dolu'
Tüketim alışkanlıklarının günlük yaşamdaki yansımasını kıyafet örneği üzerinden özetleyen Prof. Dr. Yıldız, sözlerini şöyle tamamladı:
"Kış geldiğinde bir insanın bir monta ya da bir paltoya ihtiyacı vardır. Dikkat ederseniz insanlar hep aynı şeyi giymeye meyillidir; bir montu sevdiyse ve memnunsa hep onu giyer ama aynı zamanda başka montlar da almaya devam eder. Herkesin dolabı, gardırobu aslında hiç giymediği ürünlerle doludur. Bununla yüzleştiğimiz zaman yaptığımız şeyin akıl dışı olduğunu fark ediyoruz. Zaten hep sevdiğimiz aynı şeyi giyiyorsak neden sürekli alışveriş yapıyoruz?"
