Prof. Dr. Kozanoğlu’ndan ekonomi uyarısı: ‘İşten çıkarmalar başlayabilir’
‘Ekonomideki durgunluk işten çıkarmaları tetikleyebilir’
“Bu durgunluk ekonominin bütün kesimlerine dalga dalga yayılacak. İşten çıkarmalar başlayabilir, ücretlerin geç ödenmesi yaygınlaşabilir. Türkiye’de işsizlik zaten yüksek. Bizde yüzde 10’un altındaki işsizlik oranı büyük bir sorun olarak görülmüyor. Oysa dünyada işsizlik yüzde 3-4’e ulaştığında, özellikle de yüzde 5’e dayandığında ciddi bir sorun olarak ele alınıyor.
Türkiye’de manşet işsizlik oranı son olarak yüzde 8,4’e çıktı. Geniş tanımlı işsizlik ise yüzde 30’u buldu. Bu oran, işsizlerin yanı sıra iş bulma umudunu yitirdiği için iş aramayanları ve daha uzun süre ya da tam zamanlı çalışmak istediği hâlde kısmi süreli işlerde çalışanları da kapsıyor.
Meselenin bir de kadınlar ve gençler açısından boyutu var. Kadınlarda işsizlik oranı daha yüksek. Gençlerde de işsizlik genel ortalamanın üzerinde. Ne eğitimde ne istihdamda olan gençlerin oranı da çok yüksek. Zaten sorunlu olan bu göstergelerin daha da kötüleşebileceğini düşünüyorum.
Seçim dönemine gelindiğinde tablonun nasıl olacağını bugünden tam olarak kestirmek mümkün değil. Ama ekonomide belirgin bir düzelme görülmeyeceğini, 2023 seçimleri öncesindekine benzer biçimde geniş halk kesimlerine tavizler verilemeyeceğini ve fon krizinin tartışılmaya devam edeceğini düşünüyorum.”
‘Yüksek faiz talebi zayıflatırken gelir uçurumunu büyütüyor’
“Dünyada faizlerin yükselme eğilimi var. Bu, bir yandan Türkiye’ye gelen fonların borçlanma maliyetini artırıyor, diğer yandan alternatif yatırımları daha cazip hâle getiriyor. İhracatçılar ve reel sektör, döviz kurlarının yavaş yükselmesinden şikâyet ediyor. Ancak kur artışı hızlanırsa faizle kur arasındaki makas daralacak. Bu nedenle kur artışının hızlanmasına alan açmak da faizleri son indirimin ardından daha fazla düşürmek de kolay görünmüyor.
Fon krizinden bu yana ciddi bir para çıkışı oldu. Faizler daha fazla düşürülürse bu çıkış hızlanabilir. Faizlerin yüksek kalmasının iç ekonomiye en önemli etkisi ise zaten yavaşlayan talebin daha da zayıflaması olacak.
Son dönemde Türkiye’de iyice belirginleşen, “K tipi büyüme” dediğimiz bir süreç var. Bu, dünyada da tartışılıyor. Sermaye, kârların yüksek, vergilerin düşük olduğu yerlere yöneliyor. Şirketler de rekabet güçlerini korumak için ücretleri düşük tutuyor. Bu durum, gelir ve servet dağılımını bozuyor, toplumdaki uçurumları derinleştiriyor.”
‘Borsadaki 100 milyar dolarlık kayıp ekonominin tamamına yayılabilir’
“Faizler yükselince bu kez reel faizin etkisiyle dövizden TL’ye yöneliş oldu. Borsadaki yatırımcı sayısı arttı, halka arzlar yoğunlaştı ve borsa yükseldi. Gayrimenkul yatırımları son üç dört yılda reel olarak duraksasa da varlık sahipleri özellikle 2023’e kadar yüksek getiriler elde etti.
Rakam tartışmalı ama Merkez Bankası da Türkiye’de yastık altında yaklaşık 600 milyar dolarlık altın bulunduğunu dile getiriyor. Altın fiyatları dünyada yükselince varlık sahibi kesimlerin harcamaları da arttı. Daha fazla tatile çıkma, lüks restoranlara gitme, mücevher ve başka lüks tüketim ürünlerine yönelme gibi eğilimler güçlendi. Bunun etkilerini ödemeler dengesinde de görüyoruz.
Şimdi bu sürecin tersine dönmesini bekleyebiliriz. Varlık fiyatları, özellikle finansal varlık fiyatları yükselirken insanlar kendilerini daha zengin hisseder ve daha fazla harcar. Bugün ise tersi yaşanıyor. Borsada hisselerin toplam değeri 100 milyar doların üzerinde geriledi. Bunun bireysel yatırımcıların portföylerine yansıyan kısmı 50-60 milyar dolar civarında. Bu kaybın büyümeyi yavaşlatması beklenebilir.
Bazı izleyiciler, “Benim borsada yatırımım da altınım da yok, bunlar beni ilgilendirmez” diyebilir. Ne yazık ki öyle değil. Türkiye’de geçimini emekli aylığıyla sağlayan birinin bile kenarda 50 bin ya da 80 bin lirası varsa, bu parayı bir fonda değerlendirmesi, kahvede veya mahallede duyduğu bir tavsiyeyle borsaya girmesi ya da dövize yönelmesi mümkün. Dolayısıyla bu süreç küçük tasarruf sahiplerini de ilgilendiriyor.
Faizlerin düşme olasılığının düşük olduğunu, uzun zaman yüksek faizler tecrübe edeceğimizi söyledik. Türkiye’de yaygın bir şekilde kredi kartının borçlanma fonksiyonu kullanılıyor. Ödeyemediğiniz bakiye her ay size ciddi bir faiz yükü getiriyor. Talebin düşmesi, ekonominin hız kesmesi sonucunda bu durgunluk ekonominin tüm dokularına dalga dalga yayılacak. İşler çıkartmalar başlayacak, ücretleri geç ödeme pratikleri yaygınlaşacak.”
‘2026 enflasyon tahmini yüzde 30’a çıkarılabilir’
“Gerçekçi olmak gerekirse, 2027 için Orta Vadeli Program’da öngörülen yüzde 21’in üzerinde bir enflasyon rakamı telaffuz edeceklerini düşünmüyorum. Çünkü bunu yaparlarsa daha iki ay içinde bir kez daha havlu atmış olacaklar.
Ama yanlış hatırlamıyorsam 2026 yıl sonu için öngörülen enflasyon yüzde 28,5’ti. Bu oranın tutması artık neredeyse imkânsız. Tahmini yüzde 30 civarına çekebilirler. Ben enflasyonun orada da kalmayacağını, yılı yüzde 31 civarında, hatta bunun üzerinde tamamlayabileceğini düşünüyorum.
Dolayısıyla 2026 yıl sonu tahmininde bir revizyon gelebilir ama bence 2027 için yüzde 21 hedefinde ısrar edecekler.”
‘Vatandaşın borcu 7 trilyon lirayı aştı’
“Tüketici kredileri 32 milyar lira artmış durumda ve toplamda 3 trilyon 556 milyar liraya ulaştı. Bunun yaklaşık 2,6 trilyon lirasını ihtiyaç kredileri, 852 milyar lirasını konut kredileri, 42 milyar lirasını da taşıt kredileri oluşturuyor. İhtiyaç kredilerinin bu kadar büyük bir paya sahip olması, insanların günlük harcamalarını karşılamak için de borçlandığını gösteriyor.
Bireysel kredi kartı borçları da 3 trilyon 496 milyar liraya ulaştı. Bireysel kredilerle kredi kartı borçlarını birlikte hesapladığımızda toplam borçluluk tablosu 7 trilyon lirayı aşıyor. Şu anda ödeme güçlüğü nedeniyle bu 7 trilyon lirayı aşan borçların yaklaşık 1 trilyon lirası da yasal takibe intikal etmiş durumda; yani icra ve haciz takibi başlatılmış. 2025 sonunda yüzde 2,5 olan takip oranı, ekim sonu itibarıyla yüzde 3,1’e yükseldi. Bu, 0,6 puanlık bir artış demek.
Asıl dikkat çekici olan, takibe düşen borçluların oranında Anadolu illerinin öne çıkması. İstanbul, Ankara ve İzmir’de borç tutarları yüksek olsa da takip oranları görece düşük. Oranlara göre ilk 10’da ise Edirne’den başlayarak Siirt’e kadar Anadolu’nun illerine yayılmış vaziyette.
Bu tablo bize şunu gösteriyor: Borç ödeme güçlüğü büyük şehirlerle sınırlı değil. Anadolu’nun dört bir yanında vatandaş da esnaf da kredi ve kredi kartı borcunu ödemekte zorlanıyor. Bu da Türkiye ekonomisi açısından dikkatle izlenmesi gereken bir gösterge.”
