‘Türkiye, Doğu Akdeniz’de güvenliğini etkileyecek denkleme dahil olmalı’

Doğu Akdeniz’de enerji güvenliği adı altında şekillenen ve savunma sanayi iş birlikleriyle askeri bir boyut kazanan yeni kuşatma stratejisi, Türkiye’yi bölge denkleminde kritik bir yol ayrımına sürüklüyor.

ABD’nin oyun kurucu rolünü üstlendiği ve İsrail, Yunanistan ile Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’ni odağına alan mekanizma; Hindistan, Orta Doğu ve Avrupa’yı birbirine bağlayan IMEC Koridoru ve enerji forumları aracılığıyla somutlaşırken Türkiye’nin bu geniş hat üzerinde dışlandığı göze çarpıyor. Özellikle Ege’den Kıbrıs’a kadar uzanan savunma iş birlikleri ve enerji sahalarının ABD koruması altına alınması, Ankara’nın hem diplomatik hem de askeri manevra alanını daraltıyor.

ABD’nin Doğu Akdeniz’e odaklanan IMEC vurgulu yeni yasa tasarısını Siyasi Analist Suat Delgen ile konuştuk.

‘Doğu Akdeniz’de savunma sanayinin de işin içine girmesi Türkiye’yi rahatsız edecek’

Delgen’e göre Mavi Marmara olayından sonra çöküşe geçen ABD-İsrail Türkiye ekseni, yerini Türkiye’siz bir denkleme bıraktı. Delgen; ABD’nin başını çektiği Güney Kıbrıs, İsrail ve Yunanistan ittifakının, savunma sanayi alanında da iş birliği yapmasının Türkiye’yi ciddi derecede etkileyeceğini düşünüyor:

“Bu yasa tasarısı aslında devam eden bir stratejiyi takip eden gelişmelerle ilgili atılan adımlarından bir tanesi. 2019’da ABD, Doğu Akdeniz’de enerji güvenliği ve iş birliği yasa tasarısını çıkartmıştı. Bununla birlikte Doğu Akdeniz’deki doğal gaz üzerine iş birliğinin geliştirilmesi ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’ne uygulanan ambargonun kaldırılması gibi somut adımlar atılmıştı. Bu anlaşma, o anlaşmanın devamı olarak kabul edilebilir. IMEC Koridoru Hindistan, Orta Doğu ve Avrupa’yı birbirine bağlıyor. Aynı zamanda Çin’in Kuşak ve Yol Projesi’nin alternatifi olabilecek bir projenin Doğu Akdeniz’deki ayağı. IMEC, Doğu Akdeniz çıkışındaki ülkelerin kendi aralarındaki enerji güvenliği iş birliğini ve savunma sanayi iş birliğini artırmaya yönelik bir anlaşma. Mısır, İsrail, Yunanistan, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi Doğu Akdeniz ülkeleri olarak sayılıyor. Ancak Türkiye sayılmıyor. İsrail-Türkiye arasında yaşanan Mavi Marmara olayından sonra ABD-İsrail-Türkiye ekseni Doğu Akdeniz’de çöktü. ABD de burada 3+1 bir mekanizma kurdu. Buna İsrail, Güney Kıbrıs, Yunanistan ve ABD dahildi. Türkiye’nin dışlanması bu anlaşmayla daha somut hale getiriliyor. Lübnan’da ve Suriye’de ABD hakimiyeti var, İsrail zaten ABD’nin stratejik ortağı. Gazze’de bir Trump projesi gündemde. Dolayısıyla bütün Doğu Akdeniz şeridi emniyete alınıyor. Türkiye’yi rahatsız edecek husus işin içine savunma sanayinin girmiş olması. İsrail ile Yunanistan ve İsrail ile Güney Kıbrıs arasındaki savunma sanayi iş birliği ABD koruması altına girmiş olacak. Türkiye buna tepki gösterirken sadece İsrail’e değil ABD’nin inisiyatif aldığı bir düzen kapsamında faaliyete geçen bir mekanizmaya da karşı çıkıyor. Burada enerji güvenliği açısından tüm Doğu Akdeniz’deki altyapının kuvvetlendirilmesi var. İsrail açıklarında Tamar ve Leviathan adlı iki doğal gaz sahası var. Leviathan’dan çıkan gazın Mısır’a ulaştırılması konusunda ABD şirketi Chevron ve Mısır arasında anlaşma imzalandı. Netanyahu bu anlaşmayı imzalamakta tereddüt etse de onayladı. İsrail’den çıkan gaz Mısır’a gelerek LNG olarak Türkiye’ye ve Avrupa’ya satılacak. Mısır’dan aldığımız LNG’nin bir bölümü İsrail’den geliyor olabilir. Bunu not düşmekte de fayda var.”

‘Doğu Akdeniz’de enerji denklemi Türkiye'siz kuruluyor'

Suat Delgen’e göre ABD’nin oyun kurucu olduğu Doğu Akdeniz enerji projelerinde Türkiye bilinçli biçimde dışarda tutuluyor; Ankara ise alabileceğinin altında bir rol ile denkleme çekilmek isteniyor. Türkiye’nin Doğu Akdeniz’de elini güçlendirebilmesi için Mısır’la ilişkileri derinleştirerek mevcut enerji hatlarına alternatif projeler üretmesi gerektiğini de belirten Delgen, sözlerini şöyle sürdürdü:

“Anlaşma içerisinde Doğu Akdeniz Gaz Forumu, İbrahim Anlaşmaları bu tasarının hayata geçirilmesindeki araçlar olarak belirlenmiş. Türkiye Doğu Akdeniz Gaz Forumu’nun üyesi değil. Türkiye 2020’de Doğu Akdeniz’de gerilimi artırarak bu oyunu bozmuştu. Türkiye-ABD’nin Suriye’deki ortaklığının Doğu Akdeniz’e yansıması kaçınılmaz. Türkiye’yi öyle bir noktada denkleme dahil etmek istiyorlar ki Türkiye alabileceklerinin çok altında birtakım şeyleri alabilsin. Bu konunun kamuoyunda gündeme gelmemesi de ilginç. Türkiye’nin Mısır ile ilişkilerini geliştirip alternatif projeler ortaya koyması gerek. Mısır kilit bir ülke. Mısır ile Yunanistan arasında bir elektrik boru hattı mevcut. Mısır’da üretilecek rüzgar ve güneş enerjisinin Yunanistan’a aktarılması söz konusu. Güney Kıbrıs’ın, İsrail ve Girit’in tek bir hat üzerinden Avrupa’ya bağlanması söz konusu. ABD oyun kurucu ve Türkiye dışarda. Bir şekilde Türkiye bu denkleme dahil olmak durumunda kalacak.”

‘Türkiye, Yunanistan’ın korkusunu kullanan İsrail’in oyununu bozmalı’

Delgen’e göre İsrail’in ‘kullandığı’ Yunanistan, Türkiye’ye karşı bir askeri ittifak da geliştirme niyetinde. Delgen, Türkiye’nin denkleme dahil olduğu noktada Yunanistan ile ilişkileri ABD-İsrail ittifakı olmadan yürütmesi gerektiği görüşünde:

“Yunanistan ile iş birliği yapan İsrail, Yunanistan’ın Türkiye korkusunu akıllıca kullanarak silah satıyor ve keşif gözetleme kabiliyetlerini Ege’ye kadar uzatmış oluyor. Yunanistan Aşil Kalkanı Projesi ile Ege adalarına hava savunma sistemi kuruyor ve İsrailli firmalarla çalışacak. Girit’e bir hava radarının konumlandırılması projesi de var. İsrail, keşif gözetleme imkan kabiliyetlerini tüm Doğu Akdeniz ve Ege’yi kapsayacak şekilde genişletiyor. Bu noktada da Yunanistan’ın Türkiye korkusunu kullanıyor. Yunanistan’ı birkaç günde Türk ordusunun işgal edebileceği söyleniyordu. Bunlar belli noktalarda insanın gururunu okşuyor. Yunanistan’da ciddi bir Türkiye korkusu olduğu doğru ancak akıllı bir ülke bu korkuyu deşmez. Bu korku deşildikçe Yunanistan, Türkiye’ye karşı askeri ittifak geliştirmek istiyor. İsrail ve ABD ile ilişkilerini askeri bazda geliştiriyor. Kazanan Fransız ve İsrail şirketleri oluyor. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan düzenlediği bir toplantıda Türkiye-Yunanistan arasında stratejik diyalog toplantısının şubat ayında olacağını beyan etti. Türkiye, Yunanistan’a ‘hak ve menfaatlerimizi koruma noktasında kararlıyız ama sizi tehdit olarak görmüyoruz’ demeli.

Yunanistan her zaman taleplerini yüksekten açar. ‘Ege’de kara sularımızı 12 mile çıkartma hakkımızı saklı tutuyoruz’ diyorlar. Mantıklı bir ülke kara sularını 12 mile çıkarmaması gerektiğini bilir. Türkiye dahil hiçbir ülkenin bunu kabul etmeyeceğini bilmeleri gerek. Türkiye’nin de başka herhangi bir ülkenin de buna vereceği tepki belli. Türkiye ve Yunanistan kendi sorunlarını ABD’yi, İsrail’i aradan çıkararak konuşmalı. Diğer ülkeler iki ülke arasındaki ilişkiyi, bu ülkelerin kırılganlıklarından faydalanarak lehlerine kullanıyorlar. Kazanan İsrail şirketleri oluyor. Yunanistan 2030 ya da 2035 yılına kadar 100 milyar dolara yakın savunma sanayiye para harcamak istiyor. Bu mümkün değil. Bu para harcanırsa halkın refahından kesilecek. Türkiye bölgesel bir aktör olarak gücünü daha diplomatik ve yumuşak kullanarak bu oyunu bozmalı. Türkiye’nin denkleme dahil olacağını düşünüyorum.”

‘Türkiye, Kıbrıs meselesini Doğu Akdeniz’deki gelişmeler çerçevesinde yeniden değerlendirmeli’

Delgen’in Doğu Akdeniz’de kritik gördüğü ülkelerden biri de Kıbrıs. Delgen’e göre Türkiye’nin Kıbrıs ile ilgili gelişmeleri bölgedeki gelişmeler çerçevesinde yeniden ele alması gerekiyor:

“Ana noktalardan biri de Kıbrıs. Trump, Grönland’da yaptığı gibi ‘Kıbrıs bizim için ulusal güvenlik meselesi’ deyip hak talep ettiğinde Türkiye, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi, İngiltere ne diyecek? Yaşadıklarımız bu ihtimalin uzak olmadığını söylüyor. Davos’ta ABD Ticaret Bakanı, ‘Küreselleşme bizim açımızdan başarısız oldu’ dedi. ABD, kendisi için savaşacak hak ve menfaatlerini gerçekleştirmekte vekil güç olacak ülkelerle iş birliğine gidiyor. Dünya da daha kaotik bir döneme giriyor. ABD’nin taleplerini kritiğe tabi tutabileceğimiz şeyler tartışmalı. Şu an daha üsten ve kuralsız talepler gelecek. Türkiye’nin Kıbrıs konusunda dikkatli adımlar atması gerektiğini düşünüyorum. İki devletli çözüm uygulanabilir mi değil mi ölçmek gerek. Kıbrıs’ta federasyon görüşmeleri BM ve AB’nin teşvikiyle yeniden başlayacak. Kıbrıs meselesini Türk Dışişleri’nin yeniden oluşan bu koşullar çerçevesinde değerlendirmesi gerekiyor. Ağrotur ve Dikelya, iki İngiliz egemen üssü. 1959-1960 kurucu anlaşmalarda İngiliz toprağı olarak kabul ediliyor. Ancak 7 Ekim’den sonra Orta Doğu’ya yönelik icra edilen alanlarda buralar lojistik üsler oldu. Güney’deki deniz üssü, ABD’nin gireceği şekilde derinleştiriliyor. İş birliği enerji temelli başlamış olsa da askeri ve savunma sanayi iş birliği var. Bu da doğal olarak Türkiye’nin güvenliğini etkileyecek. Türkiye bu denklemin dışında kalamaz. Türkiye, İsrail ve Yunanistan ile normalleşmek durumunda kalacak. Türkiye bu normalleşmeye nerede, ne zaman dahil olacağını şimdiden hesaplamazsa kendisine dikte edilen koşullara evet demek durumunda kalır.

Türkiye’nin TPAO üzerinden Chevron ile denizde ve karada ortak sondaj faaliyeti için iş birliği imzalamasını bu çerçevede değerlendirmek lazım. İşin içine Libya, Doğu Akdeniz girecek. Türkiye’nin elinde araştırma gemileri ve sondaj gemileri var. Bunlar belli noktalarda atıl kalmış vaziyette. Belki Güney Kıbrıs’ta Chevron ile TPAO ortak sondaj faaliyetinde bulunacak. Türkiye tek başına girdiğinde problem çıkarabilecek birtakım yerler belki iş birliği çerçevesinde tüm kamuoyunu tatmin edecek. Buna nasıl dahil edilmek istendiği önemli.”

‘Türkiye’nin, ABD’nin karşısında olabilmenin sonuçlarını hesaplaması gerek’

Delgen’e göre Suriye’de ABD ile ortak hareket eden Türkiye, Doğu Akdeniz’deki ABD varlığını hesaba katmalı:

“Birleşik Arap Emirlikleri uzun bir aradan sonra Güney Kıbrıs’ı ziyaret etti ve enerji anlaşması imzalandı. Bir LNG tesisinin de Kıbrıs’a kurulması gündemde. Birleşik Arap Emirlikleri IMEC Koridoru’nun aktif üyelerinden bir tanesi. Suriye ve Lübnan’ın açıklarında da sondaj faaliyetleri olabilir. Lübnan’da birkaç kez ihaleye çıkılmıştı. Türkiye’de Kuzey Star şirketi 49 yıl sonra Rusya’dan tersane, gemi inşa ve gemi tamir kompleksi kurdu. Bu limanlar aktif olmayacaksa sermaye buraya yatırım yapmaz. Bu yakın gelecekte buraların kullanılacağı anlamına geliyor. Türkiye’nin, Suriye’de ABD ile iş birliği yaparken Doğu Akdeniz’de ABD’nin karşısında ne kadar olabileceğini hesaplaması gerekiyor. İş birliğine dahil olunacaksa da kendi şartlarımızı kabul ettirebilmek için bu konulara şimdiden kafa yormak gerek.”

‘Pentagon’un strateji belgesinde de Doğu Akdeniz’e önem veriliyor’

Delgen, Pentagon’un yayınladığı strateji belgesinde de Doğu Akdeniz’e atfedilen öneme işaret ederek Türkiye’nin, ABD’ye bölgedeki bu ‘dışlanmanın’ sebebini sorması gerektiğini söylüyor:

“Sizinle ABD’nin Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi’ni de konuşmuştuk. Bununla National Defense Authorization Act’i karşılaştırdığımızda aradaki uyumsuzluktan bahsetmiştim. Pentagon’un da strateji belgesi yayınlandı. Orada da Doğu Akdeniz’e özel bir önem verildiğini gördüm. Burada birtakım aktörlerle beraber çalışılacağından bahsediliyor. Bu anlaşmada da ‘ABD için Mısır, Güney Kıbrıs, Yunanistan ve İsrail birinci derecede stratejik ortaktır’ deniliyor. Türkiye Dışişleri Bakanlığı’nın ‘Biz ABD ile stratejik ortaksak biz Doğu Akdeniz ülkesi değil miyiz de siz bizi buradan dışlıyorsunuz. Bunun sebebi nedir?’ diye sorması uygun olur diye düşünüyorum.”