GÖRÜŞ

'Batı'nın denizlerdeki 500 yıllık üstünlüğü sona eriyor'

Abone ol
Özel
Emekli Tümamiral Cem Gürdeniz, küresel deniz gücündeki değişimi ve Çin'in denizcilikteki yükselişini Sputnik Türkiye’ye değerlendirdi. Gürdeniz, Batı'nın denizlerdeki üstünlüğünün sona erdiğini belirtirken Türkiye'nin denizcileşmesi gerektiğini vurgulayan Gürdeniz, Denizcilik Bakanlığı kurulmasını önerdi.
Emekli Tümamiral Cem Gürdeniz, küresel deniz hâkimiyetinde yaşanan değişimi, Çin'in yükselişini, ABD donanmasının karşı karşıya olduğu stratejik sorunları ve Türkiye'nin denizcilik politikalarında atması gereken adımları Sputnik Türkiye’ye değerlendirdi. Son 500 yıllık dünya tarihinde denizlere hâkim olan güçlerin dünya siyasetini ve ekonomisini şekillendirdiğini belirten Gürdeniz, bugün sona ermekte olanın deniz hakimiyeti değil, Batı'nın denizler üzerindeki tartışmasız üstünlüğü olduğunu söyledi. Çin'in yükselişinin yalnızca askeri rekabet üzerinden okunamayacağını vurgulayan Gürdeniz, küresel ekonomik ağırlık merkezinin Atlantik'ten Asya-Pasifik'e kaydığına dikkat çekti.

'Batı'nın denizler üzerindeki 500 yıllık üstünlüğü sona eriyor'

Son 500 yıllık dünya tarihinde Portekiz, İspanya, Hollanda, İngiltere ve ABD gibi güçlerin deniz hâkimiyeti üzerinden küresel siyaseti ve ekonomiyi şekillendirdiğini belirten Gürdeniz, bugün bu düzenin değiştiğini söyledi:
"Bugün sona ermekte olan deniz hakimiyeti değil, Batı'nın denizler üzerindeki yaklaşık beş asırlık üstünlüğüdür. Daha doğrusu bu üstünlüğün tartışmasız ve rakipsiz niteliğidir."
Çin'in yükselişinin bu açıdan tarihsel bir kırılma yarattığını ifade eden Gürdeniz, ülkenin deniz gücünü öncelikle üretim ekonomisi ve ticaret üzerinden inşa ettiğine dikkat çekti:

“Çin’in yükselişi bu bakımdan tarihsel bir kırılmadır. Çünkü Çin, ABD’nin aksine deniz gücünü öncelikle üretim ekonomisi ve ticaret üzerinden inşa etmiştir. Dünyanın en büyük gemi inşa kapasitesine, çok büyük bir ticaret filosuna, küresel konteyner taşımacılığı ve liman işletmeciliğinde güçlü bir konuma sahiptir. Deniz ticaretinin kontrolü ile askeri deniz gücü birbirinden ayrılamaz. Savaş gemileri deniz ulaştırma hatlarını korur; ticaret filosu ve limanlar ise deniz gücünün ekonomik temelini oluşturur. Üretmeyen, taşımayan, liman işletmeyen ve denizcilik finansmanında söz sahibi olmayan bir devletin yalnızca donanmasına dayanarak uzun vadeli deniz hâkimiyeti kurması mümkün değildir. Üstelik artık askeri deniz hâkimiyeti de eskisi kadar kolay sağlanamamaktadır. 21. yüzyılda deniz gücü, yalnızca okyanuslarda bayrak gösterme kapasitesi değil, üretim, lojistik, teknoloji, finans ve askerî caydırıcılığın bütünüdür. Benim yıllardır savunduğum denizcileşme yaklaşımının özü budur. Deniz gücü tersanede başlar, üretim ekonomisiyle büyür, ticaret filosuyla dünyaya açılır ve donanmayla korunur.”

'Çin'in yükselişi bir donanma yarışı değil, küresel güç merkezlerinin yeniden dağılımıdır'

Çin'in yükselişini yalnızca ABD ile askerî rekabet çerçevesinde değerlendirmenin stratejik bir hata olacağını belirten Gürdeniz, asıl değişimin küresel ekonomik düzende yaşandığını söyledi:

“Çin’in yükselişini yalnızca askeri rekabet üzerinden değerlendirmek çok büyük bir stratejik hata olur. Karşımızda dünya ekonomik ağırlık merkezinin Atlantik’ten Asya-Pasifik’e kayması süreci vardır. Çin’in asıl başarısı, sanayi üretimini denizcilik kapasitesiyle bütünleştirmesidir. Bugün Çin yalnızca gemi inşa etmiyor; bu gemilerin taşıdığı yükleri üretiyor, limanları işletiyor, lojistik ağlara yatırım yapıyor, denizcilik teknolojileri geliştiriyor ve giderek deniz sigortası, finansman ve reasürans alanlarında da Batı’ya bağımlılığını azaltmaya çalışıyor. Çin ise bugüne kadar yükselişini esas olarak üretim, ticaret, altyapı yatırımları ve ekonomik karşılıklı bağımlılık üzerinden gerçekleştirdi. Burada asıl konu küresel deniz ticaretinin yalnızca hangi donanma tarafından korunduğu değil, hangi ülkenin üretim, taşıma, dağıtım ve finansman zincirlerini yönlendirebildiğidir. Dolayısıyla Çin’in yükselişi bir donanma yarışı değil, küresel kapitalist sistemin güç merkezlerinin yeniden dağılımıdır. ABD’nin karşısına yalnızca yeni bir donanma değil, farklı bir ekonomik ve endüstriyel güç merkezi çıkmaktadır.”

'ABD Donanması küresel görev yükünü karşılamakta giderek zorlanıyor'

Çin donanmasının gemi sayısı bakımından ABD'yi geride bırakmasının iki ülke arasındaki askerî dengeyi tek başına açıklamaya yetmeyeceğini belirten Gürdeniz, deniz gücünün platformların niteliği, ateş gücü, denizaltı harbi yetenekleri, lojistik destek ve istihbarat gibi unsurlarla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini söyledi:

“Deniz gücünü yalnızca savaş gemisi sayısıyla ölçmek ciddi bir hatadır. Deniz savaşında belirleyici olan gemi sayısı kadar platformların niteliği, ateş gücü, sensörleri, denizaltı harbi yetenekleri, lojistik destek, istihbarat ve harekât sahasına yakınlıktır. ABD bugün hâlâ küresel güç intikali bakımından dünyanın en güçlü donanmasına sahiptir. Nükleer uçak gemileri, nükleer taarruz denizaltıları, denizaşırı üsleri ve müttefik ağları önemli üstünlüklerdir. Ancak bu üstünlük artık ciddi yapısal sorunlarla karşı karşıyadır. Öncelikle ABD Donanması, modern tarihinin sayısal bakımdan en düşük seviyelerinden birindedir. Soğuk Savaş’ın son döneminde 1987 yılında 568 muharip ve destek unsurundan oluşan savaş filosu, 2026 yılında yaklaşık 290 gemi seviyesine gerilemiştir. Buna karşılık görev ve sorumluluk alanları daralmamış, tam tersine genişlemiştir. Son kırk yılda Amerikan gemi inşa sanayisinin daralması, tersane kapasitelerinin ve nitelikli iş gücünün azalması, yeni gemi inşa programlarındaki gecikmeler, bakım-onarım altyapısındaki yetersizlikler ve artan maliyetler donanmanın sürdürülebilirliğini olumsuz etkilemiştir.”

'Uçak gemisinin varlığı, deniz kontrolünün otomatik olarak sağlandığı anlamına gelmiyor'

Hassas güdümlü silahlar, gemiye karşı füzeler, balistik füzeler, insansız hava ve deniz araçları ile uydu destekli keşif ve hedefleme sistemlerinin yaygınlaşmasının büyük donanmalar açısından yeni riskler yarattığını ifade eden Gürdeniz, orta ve küçük ölçekli devletlerin de asimetrik caydırıcılık geliştirebildiğini söyledi:

“Çin bu stratejiyi Batı Pasifik’te son derece kapsamlı biçimde geliştirmiştir. ABD’nin Tayvan çevresine veya Birinci Ada Zinciri içine büyük deniz kuvvetleriyle yaklaşması, geçmişe kıyasla çok daha yüksek risk ve maliyet taşımaktadır. Çin, ABD ile bütün okyanuslarda simetrik bir mücadeleye girmek zorunda değildir. Kendi kıyılarına yakın denizlerde ABD’nin deniz kontrolünü kullanmasını engellemesi bile önemli bir stratejik başarı olacaktır. Benzer gelişmeleri daha küçük aktörlerde de görüyoruz. İran’ın Hürmüz Boğazı çevresinde geliştirdiği füze, mayın, insansız sistem ve kıyı savunma yetenekleri ile Yemen’deki Husilerin Bab ül Mendeb çevresinde yarattığı tehdit, büyük donanmaların dar deniz geçitlerinde ne kadar kırılgan hâle gelebildiğini göstermektedir. Bu tehditler, Amerikan uçak gemilerinin ve büyük suüstü savaş gemilerinin söz konusu bölgelere yaklaşma veya geçiş kararlarında ciddi risk hesaplamaları yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Artık bir uçak gemisinin varlığı, o bölgenin deniz kontrolünün otomatik olarak sağlandığı anlamına gelmemektedir.”

'Türkiye, başkalarının gemilerine yük sağlayan ülke olmaktan çıkmalı'

Türkiye'nin Çin'in denizcilik alanındaki yükselişinden çıkaracağı en önemli dersin yalnızca güçlü bir donanma kurmak değil, topyekûn denizcileşmek olduğunu belirten Gürdeniz, Mavi Vatan doktrininin yalnızca deniz yetki alanlarının savunulması olarak değerlendirilmemesi gerektiğini ifade etti. Türkiye'nin 8 bin 333 kilometrelik kıyı uzunluğuna ve yaklaşık 180 liman ve iskeleye sahip olmasına rağmen deniz taşımacılığını yeterince kullanamadığını belirten Gürdeniz, ulaştırma verilerindeki dengesizliğe dikkat çekti. 2022 verilerine göre yurt içi yük taşımacılığının yüzde 89,4'ünün, yolcu taşımacılığının ise yüzde 92,7'sinin karayoluyla gerçekleştirildiğini aktaran Gürdeniz, denizyolunun payının yük taşımacılığında yüzde 6,3, yolcu taşımacılığında ise yüzde 0,4 seviyesinde kaldığını söyledi.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının 2003-2022 dönemi yatırım verilerine de değinen Gürdeniz, ulaştırma ve haberleşme yatırımlarının yüzde 60'ının karayoluna, yüzde 21'inin demiryoluna, yüzde 9'unun havayoluna ayrıldığını, denizyolunun payının ise yalnızca yüzde 1 olduğunu belirtti. Dış ticarette de benzer bir tablo bulunduğunu belirten Gürdeniz, ithalat ve ihracat yüklerinin tonaj bakımından yaklaşık yüzde 90'ının denizyoluyla taşınmasına rağmen 2021 verilerine göre bu yüklerin yalnızca yüzde 17'sinin Türk bayraklı gemilerle taşındığını kaydetti. Aynı yıl yabancı denizcilik şirketlerine yaklaşık 10 milyar dolar navlun ödendiğini ifade eden Gürdeniz, "Türkiye, başkalarının gemilerine yük sağlayan ve başkalarının yüklerini elleçleyen bir ülke olmaktan çıkmalıdır" dedi.

'Türkiye'nin ihtiyacı Denizcilik Bakanlığı kurulması'

Türkiye'nin denizcilik politikalarında kurumsal bir dönüşüme ihtiyaç duyduğunu savunan Gürdeniz, denizcilik yönetimindeki çok başlılığın sona erdirilerek Denizcilik Bakanlığı kurulmasını önerdi. Gürdeniz gemi inşa, limanlar, deniz ticareti, balıkçılık, deniz bilimleri, denizcilik eğitimi, sigorta ve finansman alanlarının tek bir milli strateji çerçevesinde geliştirilmesi gerektiğini ifade etti. Nitelikli insan gücü, yan sanayi, lojistik destek ve sürekli harbe hazırlık kapasitesinin önemine işaret eden Gürdeniz, özellikle Karadeniz, Ege ve Doğu Akdeniz gibi dar ve yarı kapalı denizlerde denizaltıların, insansız deniz sistemlerinin, uzun menzilli gemiye karşı füzelerin ve sualtı teknolojilerinin stratejik öncelik taşıması gerektiğini kaydetti. Çin'in denizcilikteki başarısının arkasında devlet, sanayi, sermaye, bilim, ticaret filosu ve donanma arasında kurulan bütünleşik bir sistem bulunduğunu belirten Gürdeniz, Türkiye'nin de denizcilik kültürünü eğitim sistemine yerleştirmesi gerektiğini söyledi.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump arasındaki üçlü görüşme başladı - Sputnik Türkiye, 1920, 20.11.2026
DÜNYA
Tarihte bir ilk: ABD, Çin ve Rusya neden aynı masada?
Haber akışı
0
Tartışmaya katılmak için
giriş yapın ya da kayıt olun
loader
Sohbetler
Заголовок открываемого материала