Ebola'da vaka sayısı artıyor: Pandemiye döner mi? Hangi tipi daha ölümcül ve riskli?

Yetmişlerden beri biliyoruz bu virüsü ve bulunduğu bölgeden dolayı Afrika kıtasının ortasındaki ülkelerde ilk belirleniyor ve hemen hemen vakaların hemen hepsi oradan çıkıyor. 1976'da tanımlanıyor ve neredeyse her sene diyeceğim ama her sene kadar sık olmasa da ne yazık ki Ebola salgınları oluyor. Özellikle Afrika kıtasında. Bunun sebebi, virüsün oradaki yarasalarda var ve ara sıra insanlara geçiyor. Biz buna virolojide zoonoz diyoruz hayvanlardan insana geçmesine. Ve böyle ne yazık ki ölümcül salgınlara sebep olabiliyor.

Bölgede endemik olarak yarasalar virüsleri barındırabiliyor. Bu, COVID'e sebep olan SARS-CoV-2 için de kuduz virüsleri için de geçerli ve bunun gibi Ebola virüsleri de endemik olarak yarasalarda bulunuyor. Her yarasada bulunmuyor. Mesela Türkiye'deki yarasa türlerinde Ebola'yı bulmuyorsunuz. Ama Afrika'da coğrafya olarak yarasalar arasında ve bazı kemirgenler arasında bu dolanabiliyor. Ve o şekilde de diğer canlılara geçiyor. Mesela özellikle primatlarda, hani maymun demeyelim de işte şempanze gibi hayvanlarda Ebola görebiliyoruz. Ve biz de evrimsel olarak onlarla akraba olduğumuz için insanlara da ne yazık ki bulaşabiliyor. Bu bulaş türü ya doğrudan yarasadan insanlara ya yarasanın idrarıyla vesaire bulaşabiliyor. Mesela meyvelere o idrarı bulaştırıyorlar, sonra insanlar meyveleri yiyorlar veyahut da diğer hayvanlardan, özellikle Afrika'da avlanmadan dolayı bazı tür hayvanları avlayıp o şekilde oluyor.

Öncelikle büyük bir aile olarak kanamalı ateş dediğimiz veya 'hemorrhagic fever'(kanamalı ateş) dediğimiz virüsler var. Ve bunların altında Ebola diye bir aile var. Ve Ebola ailesinden altı tane virüs. Ve bu altı tane virüsün dördü insanlarda hastalık olarak görüldü. Bunlardan bir tanesi şu an aktif salgın olan Bundibugyo isimli tür. Ama en ölümcül olanı bu değil. En ölümcül olanı Ebola Zaire isimli bir virüs. Ebola Zaire yüzde 90'a yakın ölümcül olabiliyor. 2014-2016 senesinde 30 bin vaka oldu ve 30 bin vakadan 11 bin ölüm oldu ne yazık ki Ebola Zaire virüsüyle. Bakın bu daha 10 sene önceydi.

Ebola salgınlarının çoğu Ebola zaire olduğu için ve bunun halk sağlığına etkisi çok ciddi olduğu için onun üzerine uzun yıllardır çalışılıyor. Mesela Bundibugyo üzerine pek çalışılmıyor. Sebebi bundan önce sadece bir tane daha Bundibugyo salgını oldu. Bu ikincisi. Ama Ebola Zaire salgınları sık sık oluyor. Yetmişlerden beri sık sık oluyor. O yüzden aşı çalışmaları yapıldı. Ve Ebola'nın aşısı, tabii dediğimiz gibi Ebola Zaire'e karşı etkin, bir çember aşılama stratejisiyle yapılıyor. Bu ne demek? Mesela COVID gibi önceden herkesi aşılatmıyoruz. Ama salgın çıkınca gidip o salgının kaynaklarını bulup, epidemiyoloji taraması yaparak merkezdekileri aşılatıp, çember halinde dışarıya doğru aşılama yapılıyor. Şunu da ekleyeyim hemen, Bundibugyo'ya bu aşı etkili değil dedik. Bunun sebebi ise genetik olarak bunlar Ebola familyasından olduğu halde yüzde 30'a varan genetik farklılıkları var.

Biz mesela DNA olacak şeklinde evrimleştik. Evet, hücrelerimiz RNA oluşturuyor ama bunu ara molekül olarak oluşturuyor. Bizim kalıtsal bilgimiz DNA. Bazı virüslerde de DNA ama bazı virüslerde RNA. COVID'e sebep olan SARS-CoV-2 de RNA virüsü, AIDS'e sebep olan HIV, o da RNA virüsü, Ebola da RNA virüsü, tek sarmallı RNA virüsü. RNA virüslerinin şöyle avantajları var kendileri açısından. RNA doğrudan protein oluşturup virüsün yapı taşlarını bazen oluşturabiliyor. Bu virüsün hayat döngüsünde bir hız avantajı kazandırıyor. Öyle ara DNA'larla falan uğraşmadan. Ve diğeri de hata oranı yüksek. Bu virüsler kendilerini kopyalıyorlar ya mesela tek bir virüsten milyonlarca yeni virüs oluşuyor. Bu kopyalama esnasında RNA virüslerinin hata oranı yüksek. Bu virüslere hem bir evrimsel avantaj sunuyor ama bir yandan da hasar olma olasılığı da artıyor. Bu hasar sayılardan dolayı sorun değil. Bu ne demek? Ortaya siz bir milyar tane virüs yayıyorsanız ve bu bir milyarın bir milyonu hasarlıysa mutasyonlardan dolayı sorun değil. Çünkü geriye bir sürü yüzlerce milyon sağlıklı, enfeksiyona sebep olabilecek virüsler var. Ve onların her birindeki RNA'daki çeşitlilik, bu mutasyon dediğimiz şey, bunlar da işte enfeksiyona devam ederek hangisi daha kolay enfeksiyona sebep oluyorsa evrimsel açıdan başarılı oluyor. Ve bu şekilde aynı COVID'de gördüğümüz gibi varyantlar oluşuyor.

Bunun pandemiye dönme riski nedir? Pandemi riski sıfır. Bunun sebebi en çok ölümcül olduğu için insanları kolay öldürüyor, insanlar insana kolay bulaşmıyor ve havadan bulaşmıyor, COVID gibi. Bir solunum virüsü değil, solunum yoluyla bulaşan. Ha, tükürükle bulaşıyor ama solunumla bulaşmıyor COVID ile görüldüğü gibi. Bu yüzden bunun pandemi riski sıfır.