ABD merkezli ye çalışma, 10 milyondan fazla bireyi kapsayan devasa veri setiyle şimdiye kadarki en kapsamlı analizlerden biri olarak öne çıkıyor.
İlk çocuklar bazı hastalıklara daha yatkın olabilir
ABD merkezli Merative MarketScan sağlık veri tabanı kullanılarak yürütülen ve medRxiv platformunda yayımlanan henüz hakem onaylı olmayan araştırmaya göre ilk doğan çocuklarda özellikle nörogelişimsel ve bağışıklıkla ilgili hastalıkların daha sık görüldüğü tespit edildi.
Öne çıkan bulgular arasında:
Otizm riskinin ilk çocuklarda daha yüksek olduğu
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) oranlarının ilk çocuklarda daha fazla görüldüğü
Alerjik hastalıkların yine ilk çocuklarda daha yaygın olduğu görüldü.
Araştırmacılar bu durumu ‘hijyen hipotezi’ ile açıklıyor. Buna göre ilk çocuklar, kendilerinden önce evde mikrop taşıyan bir kardeş olmadığı için daha steril bir ortamda büyüyor. Bu da bağışıklık sisteminin yeterince ‘eğitilememesine’ yol açabiliyor.
İkinci çocuklarda farklı riskler öne çıkıyor
Çalışma, ikinci çocukların da bazı alanlarda daha yüksek risk taşıdığını ortaya koydu. Özellikle:
Madde kullanımı riskinin daha yüksek olduğu
Mide-bağırsak hastalıklarının daha sık görüldüğü
Migren ve bazı enfeksiyonların daha yaygın olduğu görüldü.
Araştırmacılar bu farkı ise sosyal ve davranışsal etkilere bağlıyor. İkinci çocukların, büyük kardeşlerini model alma eğiliminde olması ve daha ‘risk alan’ davranışlar geliştirebilmesi bu sonucu açıklayabilir.
50’den fazla hastalıkta anlamlı fark
Araştırmada toplam 569 hastalık incelendi. Bunların 418’i için yeterli veri bulunurken, tam 150 hastalıkta doğum sırasına bağlı istatistiksel olarak anlamlı fark tespit edildi.
Dikkat çekici bir diğer nokta ise şu:
Bu farklar tek bir yöne gitmiyor. Yani ilk çocuklar her zaman daha riskli ya da ikinci çocuklar daha sağlıklı değil. Bazı hastalıklarda ilk çocuklar öne çıkarken, bazılarında ikinci çocuklar daha yüksek risk taşıyor.
Aynı aile içinde de benzer sonuçlar
Araştırmanın güçlü yönlerinden biri, sadece farklı aileleri değil, aynı aile içindeki kardeşleri de karşılaştırması. Bu sayede genetik yapı, sosyoekonomik durum gibi faktörlerin etkisi azaltılmaya çalışıldı.
Sonuçlar iki farklı yöntemle de büyük ölçüde örtüştü. Bu da doğum sırasının etkisinin tesadüf ya da veri hatasından ibaret olmayabileceğini gösteriyor.
Yaş farkı da önemli
Kardeşler arasındaki yaş farkı da sonuçları etkiliyor. Örneğin: Kardeşler birbirine yakın yaşta ise alerji riskindeki fark daha belirgin. Yaş farkı arttıkça bu etkinin azaldığı görülüyor.
Bu durum, erken yaşta mikrop maruziyeti ile bağışıklık gelişimi arasındaki ilişkiyi destekliyor.
Ne anlama geliyor?
Uzmanlara göre bu bulgular, doğum sırasının sağlık üzerinde 'küçük ama yaygın' etkileri olabileceğini gösteriyor. Ancak bu etki tek başına belirleyici değil.
Genetik faktörler, çevre, yaşam tarzı ve sağlık hizmetlerine erişim gibi birçok değişken, hastalık riskini şekillendirmeye devam ediyor.
Yine de çalışma, aile içi dinamiklerin sağlık üzerindeki rolünü daha iyi anlamak için yeni bir kapı aralıyor.