Söz konusu dev çöküntü, Antarktika’da Victoria Land ile Marie Byrd Land arasında, Ross Denizi boyunca uzanıyor. Araştırmaya göre bu yapı en az 70 milyon yıldır varlığını sürdürüyor. Ancak zaman içinde yer değiştirdi ve güçlendi.
70 milyon yıllık hareket
Bilim insanları Petar Glisovic ve Alessandro M. Forte’nin Scientific Reports’ta yayımlanan çalışması, manto hareketlerini 66 milyon yıl geriye, Senozoyik’e kadar izleyerek bu çöküntünün kökenini inceledi.
Buna göre yaklaşık 65 milyon yıl önce en güçlü çöküntü Güney Atlantik üzerinde bulunuyordu. Ancak 40-30 milyon yıl önce hızla bugünkü yerine, Ross Denizi çevresine kaydı. Son 35 milyon yılda ise yaklaşık yüzde 30 oranında güçlendi.
Sadece batan levhalar değil
Daha önceki çalışmalar, bu çöküntünün temel nedenini Antarktika’nın altına dalarak çekirdeğe doğru batan soğuk ve yoğun okyanus levhalarıyla açıklıyordu. Bu levhalar, milyonlarca yıl boyunca mantoda aşağı yönlü büyük akımlar oluşturdu.
Ancak yeni modellemeler, bunun hikayenin yalnızca yarısı olduğunu gösteriyor. Araştırmaya göre, Dünya’nın çekirdeğine yakın derinliklerden yükselen sıcak kayaçlar da doğrudan bu bölgenin altında yukarı doğru hareket ediyor. Bu sıcak yükselim, soğuk levhalarla birlikte çalışarak güçlü yerçekimi anomalisini oluşturuyor.
Denge 35 milyon yıl önce değişti
Araştırmaya göre ilk 35 milyon yıl boyunca çöküntünün gücü, mantonun farklı derinliklerinden gelen katkılara bağlı olarak dalgalandı. En derin katmanlar toplam etkinin yüzde 30-50’sini sağlıyordu.
Ancak yaklaşık 35 milyon yıl önce denge değişti. Orta derinliklerin etkisi azalırken, daha sığ bölgelere kadar yükselen sıcak kayaçlar daha belirleyici hale geldi. Bu süreç, Antarktika’daki yerçekimi çöküntüsünü yüzde 30 oranında güçlendirdi.
Çöküntüdeki büyük değişimlerin zamanlaması, Antarktika’nın Avustralya’dan kopuşu (58-50 milyon yıl önce) ve yaklaşık 34 milyon yıl önce başlayan Antarktika buzullaşmasıyla çakışıyor.
Antarktika neden bu kadar yüksek?
Çalışma, Antarktika’nın bazı bölgelerinin kilometrelerce kalınlıktaki buz örtüsüne rağmen neden yüksek kotlarda bulunduğuna da ışık tutuyor. Batı Antarktika’nın yüksek topografyası ile Doğu Antarktika’daki Gamburtsev Buzaltı Dağları, bu derin sıcak yükselimin üzerinde yer alıyor.
Sonuç olarak Antarktika’nın altındaki tablo, iki zıt gücün etkileşimini gösteriyor: Çekirdeğe doğru batan soğuk levhalar ve derinliklerden yükselen sıcak kayaçlar. Bu karşıt hareketler, gezegenin en güçlü hidrostatik olmayan yerçekimi çöküntüsünü yarattı ve en az 70 milyon yıldır Dünya’nın yüzeyini şekillendirmeye devam ediyor.