Orta Doğu’da yükselen gerilim, diplomasiyi yeniden gündemin merkezine taşırken sahadaki askeri hareketlilik de hız kesmiyor. Bir yanda müzakere kanallarını açık tutmaya çalışan aktörler, diğer yanda olası bir çatışma senaryosuna karşı pozisyon alan ordular var. Özellikle İran ile ABD arasındaki ilişkiler, geçmişteki deneyimlerin gölgesinde derin bir güvensizlik zemininde ilerliyor. Nükleer dosya, bölgesel dengeler, İsrail faktörü ve enerji güvenliği gibi başlıklar, bu karmaşık tabloyu daha da ağırlaştırıyor.
Son dönemde bölge ülkelerinin daha aktif rol üstlenme arayışı ise yeni bir diplomatik denklem oluşturuyor.
İşte bu atmosferde gazeteci Gürkan Demir, Radyo Sputnik’te yayınlanan İsmet Özçelik’le Ankara Farkı programında, Tahran’dan aktardığı gözlemlerle hem sahadaki tabloyu hem de kulislerde konuşulan diplomatik başlıkları anlattı. Demir, şunları söyledi:
‘Askeri hazırlıklar kesintisiz sürüyor’
“İran, ABD’nin güvenilmez olduğu gerçeğini yaşadığı acı deneyimlerle öğrenmiş durumda. Bu nedenle hem müzakere hem savaş seçeneğini masada tutan, elleri tetikten indirmeyen pozisyonunu koruma gayreti içerisinde. Buna yönelik hazırlıklarını da kesintisiz bir şekilde sürdürüyor. Zaten ordudan gelen açıklamalar da bu yönde. Bu süreçte de hükümete tam destek olunması gerektiği ifade ediliyor.”
‘Bölge ülkelerinin tavrı ABD’yi sınırlıyor’
“12 günlük savaş öncesi yapılan Nisan müzakereleri ile şu anki eğer başlarsa farklı atmosfer ve süreçte ilerleyecek. Nisan müzakereleri dediğimiz müzakerelerde İran ve Amerika dolaylı ve arabuluculuğu Umman yapıyordu. Şimdi ise farklı olarak burada sürece dahil olan bölge ülkeleri söz konusu. Türkiye’nin ev sahipliğinde Suudi Arabistan, Katar, Mısır, Birleşik Arap Emirlikleri, Pakistan. Bu ülkelerin dışişleri Bakanlarının da İstanbul’daki olası zirveye katılımları üzerinde çalışmalar devam ediyor. Bölge ülkeleri yeni dünya düzeninde her ne kadar ABD’den uzaklaşan bazı politikaları uygulasalar da ABD için önemli ülkeler. ABD’nin tek seferde karşısına almak istemeyeceği ülkeler. Donald Trump her ne kadar güvenilir olmasa da ülkelerin girişimi ve kararlılığı, müzakereleri başlatma iradesi Trump’ı en azından bir süreliğine masada tutma ihtimalini yükseltiyor. Bu tavır ABD’yi önemli ölçüde sınırlıyor. Zira 14 Ocak’ta ABD’nin saldırı yapmak için düğmeye bastığı ama bölgeden gelen kararlı duruşun ardından birliklere geri çekilme emri verdiği yönünde güçlü iddialar var. Bölge ülkelerinin gösterdiği ortak tavır ABD’nin bölgede istediği gibi hareket etmesini de sınırladığını gösteriyor.”
‘Bölgesel ittifak güçlendi’
“12 günlük savaşta İran’ın her ne kadar zarar gördüğü alanlar olsa da birçok kazanımı vardı. Elde ettiği kazanımların en önemlisi halk birlikteliğiydi. Hem muhalif kitleler hem de muhafazakâr kesim kenetlenmişti. Şimdi de ABD tehdidi gölgesinde bölgesel ittifakın güçlendiği gibi bir sonuç gündeme gelmiş durumda.”
‘İran ABD’ye güvenmiyor’
“İran müzakerele ayak sürümüyor. İran ABD’nin pozisyonunu net biliyor. ABD bir akrep yuvası, bu akrep yuvasına ne zaman elinizi soksanız akrep sizi sokuyor ve zehirliyor. Böyle bir pozisyon var. O yüzden burada İran’ın pozisyonundan ziyade ABD’nin inişlerini çıkışlarını, ‘U’ dönüşlerini konuşmak lazım. En nihayetinde 2015’te bir masa kuruldu, altına imzalar atıldı; Donald Trump geldi ve bu anlaşmadan çekildi. Böyle bir durum söz konusu. İran’ın ‘sütten ağzı yandığı için’ stratejisinde de bu şekilde kararlar alacağını ifade ediyor.”
‘İran uranyum zenginleştirmesini yüzde 20'ye çekebileceğini açıkladı’
“İran İslam Devrimi Lideri Ayetullah Hamaney’in baş danışmanı ve aynı zamanda Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi’nde Hamaney’in danışmanlığını yapan isim Ali Şemhani açıkladı. Şu an yüzde 60 bandındaki zenginleştirilmiş uranyumun seyreltilerek yüzde 20’ye çekilebileceğini ifade etti. Bu aslında İran’ın müzakerelerdeki ciddiyetini gösteriyor.”
‘Tahran’da hayat normal’
“Sokaktaki insanlar günlük hayatlarına devam ediyorlar. Okullar, restoranlar, kafeler, AVM’ler, seyyar tezgahlar açık. Metroya bindiğiniz zaman Tahran’ın her zamanki kalabalıklığına tanıklık ediyorsunuz. Bir yandan böyle devam ediyor. Diğer yandan hayat pahalılığı var, hayat pahalılığına dönük sorgulamalar sürüyor. Buna dair de son dönemde hükümetten adımlar geldi, gelmeye devam ediyor. Örneğin aracılar dediğimiz yapılar vardı, bunlar ortadan kaldırıldı; halkı mali olarak doğrudan destekleyecek adımlar atıldı.”
‘İran savaşa hazır’
“İran, toplum üzerinde ‘her şey müzakere ile çözülecekmiş, müzakere sihirli bir değnekmiş’ algısı yaratmak istemiyor. Diğer yandan psikolojik olarak halkı savaşa hazırlıyorlar. Çünkü gemiler, savaş jetleri, uçaklar gelmiş… Bu yönde de hazırlıklar var.”