‘Sıkıntıya düşen Avrupa ülkeleri, kendi yarattıkları sistemi eleştirmeye başladı’

ABD Başkanı Donald Trump, Grönland üzerinden Transatlantik hattına dahil olmaya çalışıyor. Trump’ın NATO üyesi ülkelere dönük sert çıkışları, Batı dünyasını kendi yarattığı kurumları, değerleri ve ittifakları derinlemesine sorguladığı sancılı bir iç hesaplaşma sürecine sürüklüyor. Transatlantik ilişkilerde gümrük tarifeleri ve ticaret savaşlarıyla örülen yeni duvarlar, sadece devletleri değil, en küçük teknolojik metadan küresel enerji hatlarına kadar her noktayı derinden sarsarken ‘maksimum fayda’ odaklı yıkıcı rekabet süreci her ülkeyi etkiliyor.

Rusya-Ukrayna kriziyle askeri ve ekonomik rezervleri zayıflayan, diplomatik kınamalar ve bürokratik hantallık arasına sıkışan Avrupa, uluslararası arenadaki ‘özne’ niteliğini kaybetmenin eşiğinde.

Donald Trump’ın NATO ülkelerine yönelik tutumunu ve Birleşmiş Milletler’e ‘alternatif’ olacağı öne sürülen Gazze Barış Kurulu’nu Akademisyen Doç. Dr. Merve Suna Özel Özcan ile konuştuk.

‘Avrupa ülkeleri kendilerini yargıladıkları bir dönemde’

Özcan’a göre bir süredir sistemi sorgulayan Avrupa ülkeleri, Grönland gündeminin ardından kendilerini ‘sorguya’ aldı. Bu süreci ‘tarihi’ olarak okuyan Özcan, Transatlantik’te de kırılma yaşanacağı görüşünde:

“Biz uluslararası ilişkilerde realizmden bahsederiz. Realizm bir insan olsaydı bu Donald Trump olurdu. Her haliyle, hiçbir şeyi saklamadan doğrudan sisteme ateş ediyor. Bir küresel sistem ve bu sistem içinde söylenmeyen kısımlar vardı. Artık buzdağının altındaki kısımlar söyleniyor. Trump küresel sistemde bir turnusol etkisi yarattı. Kanada’dan gelen açıklamalar da bu anlamda son derece önemli. Avrupa ülkeleri kendilerini sorguladıkları ve yargıladıkları bir dönemdeler. Sistemi doğu ve batı, kuzey ve güney ayrımları üzerinden okudular. Sömürge yaklaşımlarıyla okudukları bir dünya sistemini, kendi içlerinde paylaşımlar konusunda sıkıntıya düştüklerinde eleştirmeye başladılar. Dünya düzeni 1648’de imzalanan Vestfalya Anlaşması’ndan bu yana sorunlu. Sistem Batı’nın tahakkümüyle ilerliyor ve Batı, şu anki dünyayı kendileri eleştirmeye başladı. Çok tarihi günlere tanık olduğumuzu düşünüyorum. Örneğin Davos da ağlama kürsüsü haline geldi. Çünkü Batılı aktörler kendi içlerindeki çıkar çatışması konusunda ne yapacaklarını düşünüyorlar. ‘Demokratik ülkeler savaşmaz’ teorileri vardı ama şu an demokratik ülkelerin savaştığını ve ne yapacaklarını şaşırdıkları noktadayız.

Transatlantik ilişkilerde kırılmanın eşiğindeyiz. Karşılıklı bağımlılıkların bu kadar arttığı bir dönemde gümrük vergileri üzerinden bu sürecin ne kadar götürüleceği sorgulanmalı. Amerikan Hazine Bakanı Danimarka’nın Amerika tahvillerine yönelik açıklamasında ‘Tıpkı Danimarka’nın kendisi gibi önemsiz’ dedi. İnanılmaz bir açıklama. Biz şaşırıyoruz ama bunlar sistemde olan şeyler. Eskiden diplomatik dil kullanılırdı şu an doğrudan dil kullanılıyor. Bu, sosyal medyanın da etkisiyle bir dönüşümü gösteriyor. Karşılıklı bağımlılıklar noktasında bunların yaratacağı yıkıcı etkiyi dikkatli okumak gerekiyor.”

‘Çip krizi Türkiye’yi de etkiliyor’

Ülkeler arasındaki ticari gerilimler ve ABD’nin gümrük vergisi kararlarının her metayı etkileyeceğini belirten Özcan, Türkiye’nin de bundan pay alacağını düşünüyor:

“Gümrük tarifeleri her bir noktayı doğrudan her noktayı ve herkesi bağlıyor. Enerji fiyatlarındaki en küçük artış giydiğimiz kıyafetlerden kullandığımız bilgisayarlara kadar her bir metayı doğrudan etkileyecek. RAM fiyatlarının yükselmesiyle birlikte karşımıza farklı fiyatlar çıktı. Çip ile alakalı olarak tek merkezli bir durum vardı. Bu şu an çeşitlendirilmeye çalışılıyor. Tayvan-Çin gerilimi üzerinden okunan farklı yaklaşımlar da var. Dünyanın bir noktasındaki en ufak bir çip krizi doğrudan Türkiye’yi de etkiliyor. Araçsallaştırılan iktisadi ya da ticari konular doğrudan herkesi etkiliyor. Serbest ticaret içerisindeki dengesizlik yüksek fiyatlar, kalıcı tarifeler ve tüm birimler üzerinde korumacı ekonomik yaklaşımın gelişimini de oluşturmaya başlayacak.”

‘Avrupa, bu günleri kendisi oluşturdu’

Özcan’a göre Avrupa ülkelerinin Rusya-Ukrayna krizinin devamı noktasındaki ısrarcılığı, Rusya’yı değil Avrupa’yı zayıflattı. Trump’ın bu zayıflığı fırsata çevirmeye çalıştığını belirten Özcan, Avrupa’nın iki kozunun olduğunu ifade ediyor:

“Trump geldiğinden beri kırılmayı hepimiz gördük. Tüm küresel sistem Rusya-Ukrayna savaşının Rusya’yı zayıflatacağını söylüyordu ancak ben bu savaşın Avrupa’yı zayıflatacağını söylüyordum. Şu an o andayız. Avrupa’nın zayıflamasını fırsat bilen Trump ve yönetimi var. Amerika her daim Batılı ittifaklar içerisinde olacak diye bir kural yok, realist hareket ediyorlar. Büyük güçler söz konusuysa en yakın müttefikiniz her hamleyi gözetler. Grönland üzerinde ABD’nin inanılmaz bir baskısı var. Buna karşılık Avrupa’nın iki kozu var. Bir tanesi iktisadi, tahvillerle ilgili. İkincisi de diplomatik koz ve en fazla kınadıklarını görüyoruz. Avrupa, ABD ile savaşı göze alacak olursa o an üçüncü bir dünya savaşının çıktığı ana geliriz diye düşünüyorum. Hem Avrupa’da hem de ABD’de nükleer var. Nükleer savaşları göreceğimiz ihtimali doğuyor ama ben Avrupa’nın bunu göze alamayacağını düşünüyorum. ABD de elini yüksekten açıp maksimum faydalı alacak şekilde hareket etmeye çalışıyor. Sosyal medya bu tartışmalara entegre oldu. Her yerde Trump’ın yapay zekayla yapılmış videolarını görüyoruz. Bu artık bir tüketim malzemesi haline geldi. Trump çok güçlü bir reklam yapıyor. Küresel sistem değişirken sosyal medyanın da etkisini unutmamak gerekiyor. Rusya-Ukrayna savaşına odaklanan Avrupa kendisini güçsüz kılarak bu günleri kendileri oluşturdu. Grönlan’da son durum ABD’nin maksimum ne almak istediğine bağlı olarak şekillenecek. Avrupa doğrudan bir savaşı göze alabilecek bir aktör değil. 30 asker gönderildiğini söylemişlerdi ancak bu neyin göstergesi? Bu yalnızca diplomatik bir caydırıcılık olabilir.”

‘Barış Kurulu’na işlevselliğine bakarak yaklaşmak gerek’

Henüz gayrıresmi bir oluşum olan Davos’taki Gazze Barış Kurulu’na işlevselliği üzerinden yaklaşmak gerektiğini düşünen Özcan, tüm aktörlerin dahline işaret ediyor:

“Barış Kurulu sistemini Gazze üzerinden oluşturdular. Küresel sistemde barış hezeyanı içerisinde olan bir Trump var. Nobel Barış Ödülü’nü alamayınca ‘Ben Amerika’ya bakacağım’ deyip küresel sisteme küstü. Barış Kurulu Birleşmiş Milletler’in alternatifi mi olacak? Güvenlik Konseyi’nin mi Genel Kurul’un mu alternatifi olacak? İşlevsiz bir Birleşmiş Milletler’den bahsediyoruz. Barış Kurulu Gazze odağında bir dayanışma sağlar, bağlayıcı adımlar atar, iş birliklerini merkeze alırsa işe yarayacaktır. İşlevselliğine bakarak yaklaşmak gerektiğini düşünüyorum. Çok aktörlü bir barış panelinden bahsediyoruz. Rusya da dahil ve bu bence çok önemli. Rusya-Ukrayna krizi devam ederken o cephenin de son derece dikkatli takip edilmesi gerekiyor. Sistemde aktör dışlamamak gerekiyor. Bugüne kadar Rusya’yı dışlayarak Avrupa ne elde etti? İsrail neden dışlanmadı? Bu noktayı Batı yaklaşımındaki ikircikli politikalar oluşturdu. Barış Kurulu ilk aşamada gayrıresmi olacak gibi duruyor ancak bir alternatiften ziyade önemli bir platform olarak karşımıza çıkacak. Temas grupları nasıl çalışacak bakacağız. Trump’ın kendisini merkeze aldığı bir barış kurulu var bu belli. Ancak siviller ne kadar korunacak, silahlar ne derecede susacak bunlar önemli. Barış gücü çocukların hayatını kaybetmeyeceği bir gerçeği sağlayacaksa bunu herkes destekleyecektir.”

‘Buzkıran gemileri Rusya’ya buz üzerinde hegemonya kurmasını sağlıyor’

Özcan, Rusya’nın sahip olduğu buzkıran gemilerini ‘nükleer gezgin’ olarak nitelendirdi. Trump’ın küresel sistemde ticareti kontrol etmek istediği için yeni ticaret merkezi olan Kuzey Kutbu’nu kontrol etmeyi de istediğini ifade eden Özcan’a göre Trump’ın sıradaki hedefi Kanada:

“Rusya o bölgenin yüzde 53’üne sahip. Rusya soğuk iklim ülkesi ve siyasi kültürü de öyle. Avrasya’daki tüm aktörler büyük güç geçmişlerinden ötürü sistemi dikkatli okuyabiliyor. Bu Türkiye açısından da geçerli. Siyasi kültür kodlarımız sistemi dikkatli okumayı beraberinde getiriyor. Rusya ve Çin bölge içerisinde önemli iki aktör. Artik’teki anahtar Rusya’da. Rusya, yüzde 53’lük alanının yanı sıra bölgedeki teknolojik ve askeri konumda da iyi. Rusya’nın nükleer güçle çalışan sekiz tane buzkıran gemisi olduğunu biliyoruz. Bu da onlar için bölgeye açılan bir koridor sağlıyor. Bu kısa süreli bir kullanım ürünü değil. Bu Rusya için buzun üzerinde bir hegemonya kurmasını sağlıyor. Bu da son derece önemli. Trump ile birlikte bu süreç de görüldü. Kuzey Kutbu bölgesi için Batılı aktörlerden net açıklamalar görmüyorduk. Trump neden Grönland ve Kanada’dan bahsetti? Kanada’yı da unutmamak gerek. Amerika’nın Kuzey Kutbu’nda yüzde 10’luk bir alanı var ve bunu artırmak istiyor. Bu da yine Alaska’yı aldığı Rusya sayesinde. Biz yer altı kaynaklarına ve nadir elementlere odaklanıyoruz ancak burası güzergahlar açısından da son derece önemli. Kutuplarda daha hızlı ve güvenli hareket edilebilecek. Rusya’nın buzkıranları son derece önemli. Bunları ‘nükleer gezgin’ olarak adlandırabiliriz. Yol açabiliyor, aralıksız sefer imkanı tanıyor ve dört mevsim kesintisiz çalışıyorlar. Trump bunu görüyor. Trump küresel sistemde ticareti kontrol etmek istediği için yeni ticaret merkezi olan Kuzey Kutbu’nu kontrol etmeyi de istiyor. Rusya ve Çin ile ortak hareket edebilecekleri alanlar olduğunu düşünüyorum.

Kanada krizi de muhtemelen yaşanacak. Trump buraya sadece bir toprak olarak bakmıyor. İktidardaki isimlerden de memnun değil. Kişisel husumetleri de var. MAGA için maksimalist söylemlerin artacağını ve bunların karşılıklarının olacağını düşünüyorum. Kuzey Kutbu işi yarıda kalacak Grönland ile bitecek gibi durmuyor. Kanada’yı doğrudan işgal etmez ama alabileceğini en fazlasını almaya çalışacaktır.”