TRT spikeri Jülide Sönmez: Spikerler artık konuşamıyor

Günümüzde iletişimin pek çok aracı mevcut. Yazı yazmak belki şimdi öne geçti yazarak daha çok haberleşiyoruz. Özellikle sosyal medyada görüşlerimizi ortaya koyuyoruz ya da başka mecralarda haberleşme aracı olarak kullanıyoruz yazışmayı. Ama konuşma hiçbir zaman yerini başka bir araca bırakmaz. Bırakamaz. Konuşarak anlaşmak iletişimin temeli. Şimdi konuşarak anlaşınca ne söylediğimiz ve nasıl söylediğimiz çok büyük önem kazanıyor. Bence insanlar konuşan kişiler sözlerinin altında ne yattığını, ne söylemek isteyip ama aslında ne dediklerini çok fazla fark etmiyorlar. Buna dikkat etmeden konuşarak anlaşmaya çalışıyorlar. Sonra da sorun çıkınca 'aa ben öyle söylemek istemedim' gibi cümleler ağzımızdan dökülüveriyor. Oysa ki sözcüklerin anlamı çok net. Ne demek istediğimiz çok kolayca anlaşılabilir. Karşı taraf açısından söylüyorum. Ayrıca bir meramı dile getirmek için sözcük hazinemiz geniş. Başka sözcüklerden yararlanabiliriz.

Ben sorularımı bilmiyordum az önce buraya gelene kadar. Şu anda soruyorsun ve hemen cevap vermeye çalışıyorum. Hazırlanmadan geldim ama soruların zaten benim konularım. Ben bunları biliyorum ama konuya nereden başlayacağım? Düşünerek yavaş yavaş konuşuyorum. Yani ağzımdan çıkan cümlelerden sonra ne geleceğini kurguluyorum bir yandan. Sözü uzatmadan belli bir yerde bağlamayı amaçlıyorum. Belki bunu bu yayın boyunca yapamayacağım. Her zaman, her istediğim yerde belki konuyu saptıracağım. Ama bunu fark edip toparlayabilmem lazım. Çok dağıtmadan, sözü çok uzatmadan, ana temadan ayrılmadan, yani sorudan ayrılmadan bunu sormam lazım. Düşünerek konuştuğum için bu bana yavaşlık da getiriyor. Yani sözcükleri seçerek, doğru söylemeye çalışarak, doğru anlatmaya çalışarak konuştuğum için ister istemez yavaşlıyorum da. Birbiriyle bağlantılı.

Spikerler artık konuşamıyor desem belki daha doğru söylemiş olurum. Abartmış olmam yani. Konuşamayanlar çok. Kriterler değişti çünkü. Eskiden sadece TRT vardı. TRT'ye spiker olma koşulları belliydi. Sınav açılırdı. Bu bir yetenek sınavıydı. Sesi güzel olan, ağzında konuşma kusuru bulunmayan kişiler sınava girer kazanır, sonra da bir kursa tabi tutulurdu. 3 ay 3,5 ay civarında sürerdi bu kurs. Sonra tekrar bir ya da iki sınav tam hatırlayamıyorum. Biri mülakat olmak üzere spiker olup olmamaya karar verirdi. Bu kişi spiker olur ya da olamaz diye. Şimdi öyle değil. Şimdi TRT'ye spiker alımı da farklı bir usulle yapılıyor. Yine sınav var. Başka özel kanallarda da ne tip kriterler aranıyor bilmiyorum. Ama evet konuşma değişti. Konuşmayı bilmeyen çok var. Spikerlik bazen eleştiriliyor. 'TRT Spikeri gibi konuşma' deniyor. Yani bakın ben 'deniyo' diyorum. Oradaki 'R' harfini söylemiyorum şu anda farkındaysanız. Bu yapılabilir. Bu doğal bir konuşma içinde 'R'leri bazen söylemeyebiliriz. Ama eğer bir haber sunuyorsak, ciddi bir sunum yapıyorsak oralarda söylememiz gerekir. Geliyor, gidiyor diye konuşmamamız gerekir. Hemen bunu da açıklamak istedim. Artık ne yazık ki spikerlik değişti. Spikerin tanımı değişti tahmin ediyorum. Ve Türkçeyi doğru konuşan, düzgün konuşan spiker sayısı azaldı.

Dilimize bunlar yabancı ülkelerden geldi. Yabancı dillerden geldi. Bu kavramlar orada türedi. Olduğu gibi dilimize aldık. Sözlüklerde yok. Atar bakarsanız bulamazsınız. Ama halk bunu kullanıyor. Şimdi ona ben şunu söyleyemem yani bırak bu sözcüğü öbürünü kullan. Önerin var mı? Neyi kullansın? Yabancı dilden öğrendiğimiz herhangi bir kelimeyi hemen dilimize alıp yerleştirmek. Türkçesi bulunsa bile onu Türkçe ifade etmek mümkünken biz o yabancı dildeki kullanımını tercih ediyoruz. Böyle bir hayranlığımız var bizim Batı dillerine özellikle. Doğu dillerine hayranlığı olan da var. O da yok değil. Onlar da var. Ama Türkçesi varken her iki dili de yerinde kullanarak, dilimize girmiş, yerleşmiş sözcükler var, Batı dilinden geçen sözlüklerde yerini almışlar. Onları yok sayamayız. Kullanacağız mecburen. Ama eğer Türkçesi varsa dönem dönem onu kullanacağız. Ya da Arapça, Farsça'dan geçen sözcüklerde bazen o sözcükleri bazen de bizdeki Türkçe karşılıklarını kullanacağız. Bu kelime dağarcığının genişliğini gösterir. O kişideki tek bir sözcüğe bağlı kalmaktansa hem onu hem onu kullanmak. Ama ghostlamak, lovebombing bunlar gençlerin kendi flört hayatları için başka dilden duyup öğrendikleri ve kullanmayı da çok sevdikleri kelimeler. Her kelimenin modası vardır. Zamanla geçer ya da kalıcı olur. O moda ya kalır ya gider, terk edilir. Böyle çok örnek görmüşüzdür dilde.

Kısaltmalar için güno demiştin. Bana söyleyen olmadı en azından. Ne yakın arkadaşlarımdan ne öğrencilerimden duymadım. Ama elbette sevmiyor. Yani kimseyi de eleştiremiyorum. Yani bir yazışmada WhatsApp grubunda arkadaşlar güno, desin. Bize ne yani anlatabiliyor muyum? Orada desin. O grupta rahatsız olan biri varsa uyarır onu. Ama çıkıp da televizyonda güno diyen var mı? Bilmiyorum.

Şapka kalktı mı hakikaten? Şapka kullanımı? Hayır, o düzeltme işareti kaldırılmadı. Sadece birkaç yerde sınırlandırıldı. Örneğin biz eskiden Lale yazarken L'den sonraki A'nın üzerine şapka koyardık. Artık onu koymuyoruz, o kaldırıldı. Ama Lale bir çiçek adıyken şapkasız ama bir kadın adıysa şapkalı yazılıyor. Yani özel isimlerdeki L harfinden sonra gelen ve ince okunan seslerdeki şapka hala var. Ya da İstanbul'daki semtin adı Lâleli, orada var. Ya da Selânik, şehrin adı, orada bu şapka var. Sadece nerede kaldı, onu söyleyeyim. K ve G'den sonra gelen ve ince söylenen A, U seslerinin üzerinde şapka var. Hiç kimse kullanmıyor ama var.