‘Avrupa ‘armut piş ağzıma düş’ diyor, açık hava müzesine dönecek’
© Sputnik
Abone ol
Mehmet Doğan’a göre İran’a karşı irrasyonel savaş dünyayı resesyona sürüklüyor. Doğan, yapay zeka faktörüyle ağırlaşan enerji sorununu "Savaş bitti, barış geldi diye çözülmeyecek" sözleriyle özetledi. Doğan kendini ucuz ve güvenir Rus enerjisinden eden Avrupalıların 'şımarıklığına' dikkat çekti.
28 Şubat tarihinde ABD ve İsrail’in İran’a yönelik başlattığı saldırılar ve Tahran yönetiminin misillemeleri küresel sistemi yalnızca jeopolitik bir çıkmaza sürüklemekle kalmayıp dünya ekonomisinin temellerini sarsan bir kriz dalgasını tetikledi. Körfez’deki ABD üsleri ile enerji tesislerinin hedef alınmasıyla birlikte, küresel enerji piyasalarında son yılların en sert fiyat dalgalanmaları yaşanırken arz güvenliğinin ortadan kalkması dünya genelini geri dönüşü olmayan bir stagflasyon ve derin bir resesyon sarmalına itmiş durumda.
Halihazırda Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle Moskova ile enerji ve ticaret bağlarını kopararak kendi sanayi altyapısını riske atan Avrupa, bu yeni çatışma odağının yarattığı arz darboğazı karşısında en kırılgan aktör olarak öne çıkarken Türkiye’de ise krizin ilk etkileri akaryakıt pompalarına yansıyan fahiş zamlarla hissedilmeye başlandı. Türkiye’de buna bağlı olarak satın alma gücünde bir erime de bekleniyor.
ABD-İsrail’in İran’a saldırılarının ardından gelen enerji krizini Enerji Uzmanı Mehmet Doğan ile konuştuk.
‘İnsanların alım gücü etkilenecek ve küçülme yaşanacak’
Savaşın enerjide sebep olduğu krizin alım gücünü etkileyeceğini ve küçülmeler yaşanacağını belirten Doğan, Trump’ın tutarsız açıklamalarına işaret ederek krizin daha da kötü bir noktaya evrilme ihtimali bulunduğunu söyledi:
“Petrolün nereye varacağına ilişkin hesaplamaların temel parametresi krizin ne kadar süreceğiyle ilgili. Kriz sürerse petrolün ne olacağı sorusuna pek cevap yok. Temel konu insanların yüksek petrol fiyatını ne kadar efor edebilecekleriyle ilgili. Yani arabasının deposunu birkaç bin liraya doldurabilen insanın 10 bin liraya da doldurup dolduramayacağı önemli. Fiyat bir noktaya kadar çıkar ancak orada durmayacak aşağı doğru inecek ve dünya yeni olağan duruma alışacak. Kriz bir ay sürerse petrol 100-105 doları bulur, iki ay sürerse 120-130’lara, üç ay sürerse 160-170’leri görür gibi öngörüler var. Bunun sonu bir resesyona döner. Dünya çok ciddi anlamda enerji tüketimini kısma ve azaltma noktasına gelir. Seramik üreten bir sanayici düşünelim. Doğalgaz artacağı için seramik de pahalı hale gelecek. Seramiği alan insan da bulunamayacak. Banyo yenilemek isteyen biri fiyatlara bakınca bunu yapamaz hale gelecek. İnsanların alımı etkilenecek ve bir küçülme doğacak. Enerji tüketirseniz büyür, tüketmezseniz küçülürsünüz. Bu savaşın niye çıkartıldığını bilmiyorum. Her savaşın hedefi olur ancak bunun amacının ne olduğunu anlamıyorum. Trump 10 Mart’ta Hintli şirket Amerika’ya yatırım yapma kararı aldı ve 300 milyar dolar yatırım yapacağını söyledi. Daha sonra 21 Mart’ta İran ile savaşmasına rağmen Trump ‘İran’dan petrol alabilirsiniz’ dedi. Sonrasında Relians Petrol İran’dan petrol aldı örneğin. Yani ne yaptıklarının anlaşılması mümkün değil. Nasıl değerlendirmek gerektiği konusunu bilemiyorum. Ancak kötü bir yere doğru evrilme şansı olan bir krizin içinde olduğumuzu söyleyebilirim.”
‘Enerji krizi, ‘Barış geldi’ denilerek çözülmeyecek’
Doğan’a göre mevcut krizin çarpanlarından biri de yapay zeka şirketlerinin ihtiyaç duyduğu enerjinin boyutu oldu. Savaşın sonuçlarının öngörülemediğini ifade eden Doğan, Amerika’nın enerji tesislerine saldırı düzenlemesinin facia doğuracağı görüşünde:
“Savaştan ve enerji denklemi kırılmadan önce enerji ekipmanı, tedarik zinciri kırıldı. Bunun aslında en temel kaynağı yapay zekanın ihtiyacı olan enerji. Bir ev yaptırdığımızı ve bir dağıtım şirketine de elektrik vermesi için başvuru yaptığımızı düşünelim. Yapay zeka şirketleri önce bunu yaptılar, elektrik istediler. Ancak ihtiyaçları olan elektrik çok büyük ve iletim şirketleri bunu karşılamakta zorlandı. Dolayısıyla yapay zeka şirketlerini reddedemeyecekleri için sıraya aldılar. Bu sebeple de süreler çok uzadı. Yapay zeka şirketleri de ‘Elektriği kendimiz üretelim’ dedi. Bu da gaz türbinine talebi artırdı. Ancak burada da bir sıra başladı. Süreler 2032’ye kadar uzadı. İnanılmaz büyük bir enerji talebi krizden önce zaten vardı. Enerji tesislerine yapılan saldırılar çok tehlikeli. Bunun geri dönüşü yok. Bir enerji tesisinde gaz türbin binasına hasar verdiğinizde o tesisin geri dönüş süresi çok uzun. Ekipman bugün sipariş edilse beş yıl sonra teslim ediliyor. Sipariş vermek için şirketlere ulaşıldığında ‘O kadar dolu ki size altı ay sonra teklif vereceğiz’ diyorlar. İsrail’in, İran’ın sahasına yaptığı saldırı ve ardından İran’ın Katar’a yaptığı saldırı beni korkutuyor. Bu iş ‘Savaş bitti, barış geldi’ ile çözülmeyecek. Trump da beş gün süre verdi daha sonra on güne uzattı. Yarın belki bir 30 gün daha verecek. Saldırının sonuçlarının neye evrileceğini hiç kimse bilmiyor. Bugün bütün dünyadaki enerji uzmanları bir araya gelse savaşın etkilerini resmedemez. Bu gübreyi, helyumu, kükürtü ve şampuanı dahi etkiliyor. Umarım Amerika enerji tesislerine saldırı düzenlemez.”
‘İran, ambargolara rağmen ciddi yatırımlar yaptı’
Tahran yönetiminin geçmiş yıllara kıyasla enerji altyapısında ciddi gelişmeler kaydettiğini ifade eden Doğan’a göre İran, petrol için saldırılacak yoğunlukta bir petrole de sahip değil:
“İran’ın 2004-2005 yıllarındaki enerji altyapısıyla bugünkü altyapısı arasında 5-6 kat fark var. İran ambargolara rağmen çok büyük yatırımlar yapmış. Finansal anlamda zorluk yaşarken bunları nasıl gerçekleştirdiğini herkes merak ediyor. İran’ın bütün sanayisi, elektrik üretimi, enerjisi gaza dayalı. Petrolünün bir kısmını satıyor bir kısmını da dışarı gönderiyor. İran aslında petrol için saldırılacak bir ülke değil. 100 milyonluk bir ülkeye 1-2 milyonluk petrol için saldırmanın bir anlamı yok. Ne elde edilebilir? Savaş için milyonlarca dolar para harcanıyor. Her savaşın bir hedefi olması lazım ama ben bu noktada bir hedef bulamıyorum.”
‘Avrupa’da sorun çözülmedi yalnızca talebi kıstılar’
Doğan’a göre krizden en çok Rusya-Ukrayna krizinin devamını talep eden ve Rusya’ya sırtını dönen Avrupa ülkeleri etkilendi. Doğan, ‘oyunu kuralına göre oynamayan’ Avrupa’nın, daha derin bir krizin içine düşebileceği görüşünde:
“Avrupa’nın durumu çok enteresan. Ukrayna savaşı öncesi ‘Rusya’ya bağlıyız, Rusya bunu silah olarak kullanıyor’ diyorlardı. Ancak Rusya-Avrupa ilişkisi 1960’larda başladı. Hiçbir zaman da Rusya Avrupa’ya güvenilir bir tedarikçi olmanın dışında bir hamle yapmadı. Bence Rusya savaş öncesine kadar Avrupa’nın en güvenilir tedarikçisiydi. Savaş öncesi de köpürtüldü. ‘Rusya ne yaparak güvenilir olmadı?’ sorusunun bir cevabı da yok. Avrupa aslında Rusya’dan tam olarak koptu ve yanıbaşındaki enerji kaynağını kaybetti. Bunu neden yaptıklarını bilmiyorum. Avrupa’da insanlar sorunun çözüldüğünü söylüyor ancak sorun falan çözülmedi. Sistemlerine gaz tedariği gelmedi. Hiçbir şey değişmedi sadece talebi kıstılar. Bunlar Amerika’ya kayarak Amerika’daki talebi artırdılar. Amerika da daha fazla kuyu kazmaya ve daha fazla enerji ekipmanına ihtiyaç duymaya başladı. Hem yapay zeka hem de Amerika’daki yeni çılgınlık da enerji ihtiyacını artırdı. Bu saatten sonra bu durum Amerikan iç fiyatlarını da artıracak. Hem yapay zeka talebi hem Avrupa sanayisinin Amerika’ya gidişi Amerika’daki iç fiyatları artıracak. Bu da Avrupa’ya yansıyacak. Avrupa açık hava müzesi olmak istiyor sanırım. Neden böyle davrandıklarına dair aklıma bir şey gelmiyor. Avrupalıları şımarık buluyorum. Uzun vadeli bir söz altına girmiyorlar örneğin. Örneğin Azerbaycan’dan bir gaz geliyor ve TAP boru hattı var. Projenin sahipleri bu boru hattını büyütmek istiyorlar. Ancak alıcı için garanti istiyorlar. Karşı tarafta ise garanti veren yok. Avrupa hem oyunu kuralına göre oynamıyor hem de ‘Armut piş ağzıma düş’ yapmaya çalışıyor.”
‘Türkiye’de sorun fiyat noktasında kilitlenecek’
Doğan’a göre Avrupa fiyat bazlı kontratlar sebebiyle krizin etkilerinin henüz derinden hissedilmediği Türkiye’de fiyat artışı yaşanacak. Doğan, enerji tesislerine saldırı düzenlenmesinin ‘dönüşü olmayacağı’ görüşünde:
“Katar’da ikinci kısım vuruldu. Orası iki parçalı. Birisi Katar Gas’ın diğeri de RasGas’ın tesisi. RasGas’ın tesisinde altıncı ve dördüncü trainler vuruldu. Altıncı trainde 50 metre boyunda, 2 bin 500 ton ağırlığındaki ısı değiştirici ekipmanda ağır hasar var. Bunu değiştirmek için yarısının sökülmesi gerekir. Bunu sipariş de edemiyorlar çünkü savaşın nereye evrileceği belli değil. Oldukça saçma bir yere evrildik. Hasar, tedavi de edilemiyor. Paranız varsa petrol alırsınız yoksa alımı azaltırsınız. Bu da ülkenin talebini etkiler. Petrol çok likit bir ürün. Dolayısıyla insanların nasıl davranış göstereceğini bekleyeceğiz ve göreceğiz. Doğalgaz ise biraz daha farklı. İran’ın Türkiye’ye gazı kesmesi yeni değil. Hemen hemen her kış İran’da sıkıntı yaşanıyor. İran’ın güneyden kuzeye gelen hatları kendi iç tüketim hatlarına bağlı. Soğuk olduğunda İran defalarca gazı kesmişti ve Türkiye de önlem almıştı. Türkiye giriş kapasitelerini artırmıştı. Gazda bir arz güvenliği sorunumuz olmaz, istersek gazı bulabiliriz. Problem yine fiyat meselesinde kilitlenecek. Doğalgazın fiyatı ister istemez artmak zorunda kalacak. Türkiye’nin birtakım kontratları Avrupa borsa fiyat bazlı. Bu fiyatlar artınca Türkiye’deki fiyatlar da artacak. Hükümetin bunu yansıtıp yansıtmayacağını bilemiyorum ancak bu her şekilde zarar olacak yazacak ve halkın cebinden çıkacak. Doğalgaz talebini, doğalgazla üretilen ürünü alıp alamayacağımız belirleyecek. Bu sene suyumuz iyi olduğu için şanslıyız. Bu sayede doğalgazın elektrik santrallerindeki tüketimini biraz baskılayabiliriz. Türkiye krizden en az etkilenecek ülkelerden biri olur ancak her türlü ciddi bir etki hissedilecek. Kritik dönüm noktası olarak enerji tesislerine saldırı düzenlenmesini görüyorum. Trump’ın da ertelediği konu bu. Umarım bu gerçekleşmez. Bunun geri dönüşü yok. Neden olduğunu bilmediğimiz bir savaşın içindeyiz.”
