‘Bugün yaşanan ekonomik krizin etkileri 73 ve 79 krizinden daha fazla’
© Sputnik
Abone ol
İktisatçı Arda Tunca’ya göre ABD ve İsrail’in İran’a dönük saldırılarına karşı Tahran’ın misillemeleriyle yaşanan ekonomik kriz, 1973 ve 1979 krizlerinden daha ağır sonuçlar doğuracak. Tunca, krizden en çok etkilenecek Batı medeniyetlerinin onlarca yıla tekabül eden bir ‘kırılma anında’ olduğu görüşünde.
ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırıları ve İran’ın Tel Aviv ile Körfez’deki ABD üslerine yaptığı misillemeler küresel ekonomi üzerinde tarihin en kritik şoklarından birini tetikliyor. Enerji ihracatçısı konumundaki ABD’nin dahi küresel fiyat artışlarından kaçamadığı bu tabloda Avrupa, krizin en kırılgan öznesi olarak öne çıkıyor. Enerji krizinin yanı sıra Batı ittifakının kendi içinde yaşadığı siyasi çatlakların, Doğu'nun yükselen güçleri Çin ve Hindistan karşısında Washington'ın elini zayıflattığı anlaşılıyor.
Türkiye açısından ise durum halihazırda katılaşmış olan yüzde 30'luk enflasyonun üzerine eklenecek devasa bir enerji faturası ve turizm gelirlerinde yaşanabilecek olası kayıplar nedeniyle ciddi bir döviz ihtiyacı riski barındırıyor.
ABD-İsrail saldırganlığının dünya ekonomisini çöküşe sürüklemesini iktisatçı Arda Tunca ile konuştuk.
‘Dünya ekonomisinin ana arterlerinden biri hasar alıyor’
28 Şubat itibarıyla başlayan çatışmaların ekonomik etkilerini ‘tarihin en önemli şoklarından biri’ olarak nitelendiren Tunca, petrol ve tedarik zincirleri krizinden en çok Avrupa’nın etkileneeği görüşünde. Tunca’ya göre bu mevcut kriz 1973 ve 1979 krizinden daha geniş çaplı etki yaratacak:
“Tarihin önemli şoklarından bir tanesini yaşıyoruz. Şu an dünya ekonomisinin ana arterlerinden biri hasar alıyor. Bugünkü gelişmelerin boyutunu anlamlandırmak için 1973 petrol şoku, 1979 İran Devrimi şoku ve 2022 Rusya-Ukrayna şoklarına bakmakta fayda var. Ukrayna şoku bugüne daha yakın ancak 73 ve 79 şokunun bugünle en büyük farkı globalleşmiş bir dünyada hareket ettiğimizi görüyor olmak. Globalleşme hız kesti ancak 73 ve 79 arasındaki fark tedarik zincirleri açısından bambaşka bir yapı ortaya koyuyor. Bugünkü krizin yapısal olarak etkileri daha fazla. Suya atılan taşın etrafına yaydığı dalgalar bugün çok daha fazla. Ancak her ne olursa olsun işin süresinin kritik rol oynadığını görüyoruz. 73’teki petrol şoku gerçekleştiğinde yüzde 300’lük bir fiyat artışı gerçekleşmiş. Bu süreç 1978’e kadar devam etmişti. 1979’daki İran Devrimi şokunda, 1978 petrol fiyatları ortalamasının 2,5-3 katına çıkmış bir fiyatlama vardı. Bugün petrol krizinden en çok etkilenecek iki bölge var bunlar da Avrupa ve Asya. Amerika bu işten hasar alıyor ancak enerji ihracatçısı konumunda olduğu için en az hasar alan ülke pozisyonunda. Enerji ihtiyacının yüzde 70-75’ini ithal eden Çin’in ise daha dezavantajlı konumda olacağı anlaşılıyor. Yine de Amerika da hasar alacak. Bugün bir maliyet şoku etkisi meydana gelecek. Bu şok ile birlikte küresel boyutta fiyat artışları karşımıza çıkacak. Ancak bu durum 2022’deki gibi kısa süreli olursa dünya ekonomisi minimal bir hasar alabilir. Şu anki ateş uuslararası siyaset boyutu ağırlık kazanmış bir kriz olarak sonlanabilir. Uzaması durumunda ise 73-79’dan daha derin ekonomik etkiler yaşanır.”
‘Kriz ekonomik bir durgunluk da yaratacak’
Yaşanacak krizin ekonomik bir durgunluğa da yol açacağını ifade eden Tunca, gıda fiyatlarına kadar pek çok kalemin krizden etkileneceğini söyledi. Tunca, krizden en çok etkilenecek olan Batı’nın bir kırılma yaşadığını ifade etti:
“Küreselleşme hali bugün ekonomilerin arasındaki etkileşimin çok daha güçlü olduğunu gösteriyor. 1973 VE 1979’daki krize göre dünyanın petrole bağımlılığı yüzde 86’dan yalnızca yüzde 80’e inmiş durumda. Yani petrolün etkileri hala çok güçlü. Dolayısıyla burada maliyet şoku etkili olacak. Bu bir ekonomik durgunluk da yaratacak. Hanehalkları alım gücünü enerjiye kullanacağı için başka maldan yapacağı tüketimi kısacak. Bu da durgunluk anlamına gelecek. Dolayısıyla 73-79’da olduğu gibi bu durum enflasyonist ortamda durgunluk riskini beraberinde getirecek. Petrol dediğimiz şey sadece enerji ihtiyacını karşılamıyor. Sanayi tesislerinin ve fabrikaların çalışmasını da etkiliyor. Gıda fiyatları da etkilenecek. Tarım ürünlerinin fiyatları da etkilenecek. Petrole yüzde 80’e varan bir bağımlılık olduğu için bu önemsenmeli. Savaşın uzun sürmesi halinde iktisat teorisini değiştirmiş 73 yılından daha yoğun bir enflasyon sonrası durgunluk etkisi meydana gelebilir. Trump’ın etkisiz açıklamalarıyla petrol fiyatları biraz aşağıya düştü ancak İran ‘200 dolara hazırlanın’ dedi. Batı medeniyetinin büyük bir kırılma ve parçalanma yaşadığını düşünüyorum. İran şu an temsili bir nokta. Amerika umarım buradan gereken dersi çıkarıyordur. İran’ı; uluslararası hegemonyanın, medeniyetler çatışmasının bir parçası ve unsuru olarak okumamız gerekiyor. Bunun karşısında Batı, Avrupa Birliği ve Amerika ile kolonyal hırçınlığı yeniden kullanır hale geldi. Avrupa, kendi içinde felsefi bir dağılma yaşıyor. Bunları tarihin realitesi olarak söylüyorum.”
‘Stratejik rezervler savaşa karşı güçlü bir önlem olmaz’
Enerji ithalatı ve tedarik zincirlerinde yaşanan krizin çözümü için öngörülen stratejik rezervlerin 90 günlük bir süreci kapsadığını vurgulayan Tunca, bunun savaşa karşı yeterli bir önlem olmayacağı görüşünde. Tunca’ya göre savaşın akıbetini Amerika’daki ara seçimler belirleyecek:
“Stratejik rezerv denilen şey 90 günlük bir süreci kapsıyor. 90 gün boyunca arzda çıkacak aksamaya karşı önlem, bu sebeple savaşa karşı güçlü bir önlem olamaz. Çelişkili açıklamalar yapan Trump’a hemen inanıldı. Bu işte istikrarlı olan taraf bence İsrail ve İran tarafı. İsrail açık açık ‘rejim değişecek’ diyor. İran da ‘200 dolara hazır olun, teslim olmayacağım’ diyor. İki taraf da çok net. Burada suyu bulandıran ve çelişkili mesajlar veren taraf ABD tarafı. Bu durumda Trump’ın savaşın uzun sürmeyeceği açıklamalarına nasıl inanabiliriz? Stratejik rezervler arzdaki kısa süreli aksamalara karşı geçici önlem olabilir. Uzun sürecek savaşa karşı önlem alınamaz ve fiyat düşemez. ‘Piyasa rasyoneldir’ fikri 80’lerin neoliberal akımlarının pompaladığı bir fikir. Dolayısıyla şu an gelinen noktada her şey bu işin ne kadar süreceğine bağlı. İşin geleceğini Amerika’daki seçimlerin belirleyeceğini düşünüyorum. Savaşa ‘evet’ diyenlerin oranı yüzde 29. Bugüne kadar ABD’deki ara seçimleri çok az sayıda başkanı kazandı. Amerikan halkı petrolün pompa fiyatına tepki verecektir. ABD oryantalist bakış açısını kabul etmeyecektir. Artık karşılarında dünya nüfusunun yüzde 60’ını temsil eden bir Çin ve Hindistan var.”
‘Enflasyon cephesine enerji ithalatı faturası da dahil olacak’
Tunca, Türkiye’deki mevcut enflasyonun yüzde 30’lardan aşağıya düşmediğini ve buna söz konusu krizin faturasının da ekleneceğini söyledi. Tunca’ya göre tedarik zincirlerinde yaşanacak sıkıntılar Türkiye’nin büyümeden taviz vermesi anlamına gelecek:
“Türkiye’de yüzde 30’a yapışmış bir enflasyon zaten var. Türkiye kendi içinde yarattığı problemlerin sonuçlarını enflasyon cephesinde zaten yaşıyordu şimdi buna enerji ithalatı ile ilgili fatura da dahil olacak. Türkiye, 2025 yılında enerji ithalatına 63 milyar dolar para harcadı. 365 milyar dolarlık ithalatın 63 milyar doları enerji ithalatına gitmişti. Türkiye bunu nasıl finanse edecek? Karşısına turizmi koyabiliriz. 2025 yılında 63 milyarlık ithalata karşı 65 milyar dolarlık bir turizm geliri olmuştu. Turizm tarafında da hasar alacağımız kesin. Dolayısıyla Türkiye belki azalan turizm gelirleriyle artan enerji ithalatı faturasıyla daha büyük bir döviz ihtiyacıyla karşı karşıya kalacak. Bu da ihracatı artırarak sağlanabilir. Ancak dünya buna izin verecek mi? Tedarik zincirlerinin sıkıntılar yaşaması Türkiye’ye de ihracat tarafında zorluklar yaşatabilir. Bizim enerji hariç ithalatımızın yüzde 72’si hammaddeden geliyor. Yani hammadde almadan üretim ve ihracat yapamıyoruz. Bu da Türkiye’nin de dünya genelindeki tempoya ayak uydurup büyümeden taviz vermesi anlamına geliyor. Çünkü büyüdükçe döviz ihtiyacı artar. 2022’de doğalgaz fiyatları Avrupa’da 340 Euro’ya varmıştı şu an ise 70 Euro civarında. Ancak bu bir kerelik saman alevi gibi parlayıp sönen bir hale gelirse hasar da kısa süreli olur. Ben bu sürecin çok uzun süreceğini düşünmüyorum ancak yaratacağı tedirginlik etkisi Rusya-Ukrayna’dan daha uzun sürecek. Çünkü kalbin ana damarlarından bir tanesiyle oynuyoruz.”
‘Çin krizi aşabilir, Hindistan ise eski Hindistan değil’
Çip teknolojisinin neredeyse yüzde 90’ını yöneten Çin’in, söz konusu krizi aşabileceğini vurgulayan Tunca, Amerika ve Batı’nın bir darbeyi de bu anlamda alacağı görüşünde. Batılı vatandaşların yönetime eleştirilerini hatırlatan Tunca, Hindistan’ın da yükselen bir güç olduğuna işaret etti:
“Her yer çip oldu. Çipleri, yapay zeka teknolojilerinden otomotiv sektöründeki elektronik aksama kadar her yerde kullanıyoruz. Bunlar nadir metallere dayanıyor ve bunun yüzde 70’inin üretimi Çin’in elinde. Çin bu sorunu aşabilir. Amerika çok sert bilimsellikten uzak bir noktaya girdi. Amerika enerji ihracatçısı ancak işin başka boyutları da var. Arap ülkeleriyle yaptığı veri merkezleri anlaşmaları ve altyapılar hasar alıyor. Çin dışında üretilen nadir elementler de Çin’e gönderiliyor. Dolayısıyla nadir elementlerin neredeyse yüzde 90’ı Çin’de işleniyor. Öbür tarafta teknolojiyle ayakta kalan Amerika var. Dolayısıyla Amerika buradan orta uzun vadede ekonomik açıdan çok büyük hasar alacak. Artık Amerika’ya Batı ittifakından da tepki çok fazla. Merz, Çin’e gidip döndüğünde kendi parlamentosunda paniklemiş bir konuşma yaptı. Aynı anda Almanya sokaklarında insanlar ‘Askerliği kaldırın, mücadeleniz umurumuzda değil. Çünkü siz Irak’ta yalan söylediniz, Suriye’de eski bir teröristle el sıkışıyorsunuz’ dedi. İnsanlar bu yağmacı düzenin parçası olmayacağını söylüyor. Batı kendi içinde buradan da parçalanıyor. Hindistan’a artık talimat veremezler örneğin. Hindistan artık İngiltere’nin işgal ettiği Hindistan değil. Doğu başka bir yere gidiyor artık. Medeniyetlerin kırılma anında bir yerlerdeyiz. Bu ‘an’ dediğimiz kavram onlarca yıla tekabül ediyor ancak tam da öyle bir yerdeyiz.”
